Nhiều hệ lụy khi quỹ từ thiện sống lâu hơn sứ mệnh ban đầu

Nhiều hệ lụy khi quỹ từ thiện sống lâu hơn sứ mệnh ban đầu

Quỹ từ thiện đưa tài sản tư nhân vào phục vụ lợi ích công. Nhưng điều lệ vĩnh viễn có thể giữ nguyên một định nghĩa cũ về lợi ích ấy khi xã hội đổi khác. Quyết định đặt ngày đóng cửa của Bill Gates và Warren Buffett cho thấy tuổi thọ của quỹ đang trở thành một biến số kinh tế.

Ngày 14/07/2026, nhà đầu tư Warren Buffett không đưa Gates Foundation vào đợt quyên góp thường niên đầu tiên sau 20 năm. Ông vẫn tặng 6 tỷ USD cổ phiếu Berkshire Hathaway cho 4 quỹ gia đình, đồng thời yêu cầu số cổ phiếu còn lại trị giá hơn 140 tỷ USD phải được chuyển cho hoạt động từ thiện chậm nhất vào 31/12/2034.

Một ngày sau, Buffett giải thích rằng ba người con đã sẵn sàng quản lý việc cho đi. Kế hoạch trước đó cho các con của ông 10 năm phân phối tài sản sau khi ông qua đời. Mốc 2034 biến một cam kết phụ thuộc tuổi thọ thành lịch giải ngân rõ ràng.

Bill Gates cũng đã đi theo hướng này từ trước. Ngày 08/05/2025, Gates Foundation thông báo sẽ chi hơn 200 tỷ USD trong 20 năm và đóng cửa vào 31/12/2045. Kế hoạch mới thay thế điều lệ cho phép quỹ tồn tại thêm 20 năm sau khi người sáng lập cuối cùng qua đời. Ngân sách năm 2026 đạt kỷ lục 9 tỷ USD.

Lựa chọn này có tiền lệ từ doanh nhân ngành bán lẻ Julius Rosenwald. Quỹ Rosenwald, từng nắm 22 triệu USD, được yêu cầu giải ngân trong 25 năm sau khi ông mất và đóng cửa năm 1948. Rosenwald cho rằng thế hệ tương lai sẽ có vấn đề khác và cần nhà tài trợ khác.

Mô hình đóng cửa có thời hạn buộc người sáng lập xác định vấn đề, thước đo kết quả và thời điểm chuyển quyền quyết định. Quỹ vĩnh cửu có thể hoãn các câu hỏi ấy khi danh mục đầu tư vẫn tăng. Sự trì hoãn đưa câu chuyện từ lựa chọn của tỷ phú sang cấu trúc pháp lý của hoạt động từ thiện.

Điều lệ cũ khóa cánh cửa mới

Hoạt động tín thác từ thiện dùng học thuyết cy-pres, nghĩa là “gần nhất có thể”, để sửa đổi mục tiêu khi ý nguyện ban đầu trở nên bất khả thi. Tòa án phải tìm mục đích mới gần với ý chí người hiến tặng. Cơ chế này bảo vệ tài sản khỏi sử dụng tùy tiện, nhưng tác dụng phụ là người đã qua đời vẫn còn ảnh hưởng đối với mục đích của quỹ và lợi ích xã hội bị xếp sau thủ tục tố tụng.

Quỹ học bổng La Verne Noyes cho thấy ranh giới của cy-pres. Nhà công nghiệp Noyes lập quỹ vào năm 1919 với 3.5 triệu USD để hỗ trợ cựu binh Thế chiến I và hậu duệ trực hệ. Quỹ quốc gia giải thể năm 1937 rồi chuyển tài sản cho 46 trường, mỗi trường quản lý một quỹ theo điều kiện gốc.

Ứng viên hiện vẫn phải chứng minh quan hệ huyết thống với quân nhân Mỹ phục vụ trong Thế chiến I. Hồ sơ của Đại học California (Irvine) yêu cầu giấy khai sinh, cây phả hệ gia đình và giấy tờ quân ngũ, kèm điều kiện người lính phục vụ ít nhất 4 tháng từ 06/04/1917 đến 11/11/1918. Thủ tục tiêu tốn thời gian cho cả sinh viên và nhà trường. Hậu duệ cựu binh vẫn tồn tại và các trường vẫn trao học bổng, nên tòa án khó kết luận sứ mệnh đã bất khả thi.

Tuy học bổng không phân biệt chủng tộc hay giới tính, nhưng lại xét theo tiêu chí tổ tiên. Vì vậy, hai sinh viên có hoàn cảnh và thành tích tương đương vẫn nhận kết quả khác nhau chỉ vì lịch sử gia đình.

Tín thác Trường Milton Hershey cho thấy cy-pres có thể mở khóa điều lệ, nhưng từng thay đổi cần một vụ việc riêng. Milton và Catherine Hershey lập trường năm 1909 cho trẻ em trai da trắng mồ côi tại Derry, Pennsylvania. Năm 1963, ban quản trị xin tòa dùng 50 triệu USD để xây trung tâm y tế thuộc Đại học Bang Pennsylvania.

Tòa án cho bỏ giới hạn tuyển sinh da trắng năm 1970 và nhận học sinh nữ năm 1976. Đến năm 2020, quỹ được phép chi 350 triệu USD xây 6 trường mầm non Catherine Hershey trên toàn bang, lần đầu phá điều kiện hoạt động cố định tại Derry.

Hai ví dụ Noyes và Hershey cho thấy điều lệ cũ làm giảm hiệu quả của quỹ. Điều lệ Noyes vẫn khả thi về chữ nghĩa nên khó sửa dù phạm vi thụ hưởng không phù hợp với nhu cầu xã hội hiện tại. Điều lệ Hershey thay đổi được nhưng phải qua tòa án. Quỹ càng sống lâu, chi phí duy trì ý chí cũ càng dễ lấn át chi phí tạo lợi ích xã hội.

Ảnh minh hoạ bởi AI.

Khi tài sản lớn nhanh hơn sứ mệnh

Tài sản của trường Milton Hershey School tăng từ 4.5 tỷ USD năm 2000 lên 17.4 tỷ USD năm 2020, rồi 23.4 tỷ USD năm 2024. Giai đoạn 1999-2019, số học sinh tăng gấp đôi lên 2,189 em, còn tài sản gần gấp 4. Năng lực tài chính tăng nhanh hơn số trẻ được phục vụ.

Hồ sơ thuế năm tài chính 2024 của trường ghi nhận 814 triệu USD doanh thu và 370 triệu USD chi phí, tính ra chi phí cho mỗi học sinh là gần 168,000 USD/năm. Chênh lệch thu – chi đạt gần 444 triệu USD.

Điều lệ gốc của quỹ Milton Hershey chỉ cho phép trường sử dụng thu nhập do khối tài sản tạo ra, như cổ tức, lãi và tiền thuê; vốn gốc cùng phần tăng giá của cổ phiếu và bất động sản phải được giữ lại.

Đạo luật 141 của Pennsylvania năm 1998 mở một lối thoát khỏi cách phân chia cứng nhắc giữa “thu nhập” và “vốn gốc” này. Luật cho phép ban quản trị áp dụng phương pháp tổng lợi nhuận và coi một khoản bằng 2-7% giá trị thị trường bình quân ba năm của quỹ là thu nhập được phép chi hằng năm. Đây là phần tiền có thể đưa từ quỹ tài sản vào ngân sách phục vụ mục đích từ thiện ghi trong điều lệ, không phải quyền chi tùy ý hay tổng mức chi cho mọi hoạt động. Ban quản trị có thể thông qua chính sách này bằng biểu quyết và lưu hồ sơ mà không cần xin phép tòa án.

Milton Hershey School vẫn chi bình quân 2.2% tổng tài sản mỗi năm từ năm 2002 đến 2020. ProPublica tính rằng nếu dùng mức 3%, trường có thể chi thêm 1.3 tỷ USD trong giai đoạn đó, riêng năm 2019 thêm 166 triệu USD. Ban quản trị viện dẫn nghĩa vụ tồn tại vĩnh viễn và yêu cầu giữ cổ phần chi phối Hershey Company.

Mục tiêu bảo toàn quỹ đang xung đột với mục tiêu mở rộng đối tượng thụ hưởng.

Năm 2020, dự án xây 6 trường mầm non dùng 350 triệu USD trong 1.2 tỷ USD thu nhập chưa chi. Gần 900 triệu USD còn lại được phân loại thành quỹ dự phòng, đủ trang trải 2.7 năm vận hành trường nội trú. Các tổ chức phi lợi nhuận thường chỉ giữ dự phòng từ ba tháng đến một năm. Khoản đệm lớn làm tổ chức an toàn hơn, nhưng cũng khiến ít trẻ em được hỗ trợ hơn.

Luật thuế kéo vốn trở lại xã hội

Theo quy định hiện hành, quỹ tư nhân có thể chuyển tiền sang quỹ do nhà tài trợ tư vấn (DAF) và tính khoản chuyển này vào nghĩa vụ giải ngân tối thiểu hằng năm, dù DAF chưa phân phối tiền cho tổ chức trực tiếp thực hiện hoạt động từ thiện.

Dự luật ACE, được trình tại Thượng viện Mỹ năm 2021 và Hạ viện năm 2022, nhằm thu hẹp khoảng thời gian giữa lúc quỹ tư nhân hoàn thành nghĩa vụ trên sổ sách và lúc tiền thực sự được đưa vào hoạt động từ thiện. Theo dự luật, khoản chuyển vào DAF chỉ được công nhận là khoản giải ngân hợp lệ nếu tổ chức quản lý DAF phân phối một khoản tương ứng cho tổ chức từ thiện đủ điều kiện chậm nhất vào cuối năm tính thuế kế tiếp.

ACE cũng đề xuất miễn thuế thu nhập đầu tư cho quỹ có thời hạn tối đa 25 năm hoặc quỹ đạt mức chi 7%. Tuy nhiên, Quốc hội khóa 117 của Mỹ kết thúc vào năm 2023 mà ACE chưa thành luật.

Đạo luật One Big Beautiful Bill do ông Trump ký ngày 04/07/2025 đã đi theo hướng khác. Từ năm tính thuế bắt đầu sau 31/12/2025, luật áp thuế 1.4%, 4% hoặc 8% lên thu nhập đầu tư ròng của một số đại học tư, tùy tài sản quỹ trên mỗi sinh viên đóng học phí.

Luật cũng mở rộng thuế 21% đối với phần thù lao trên 1 triệu USD từ 5 nhân sự lương cao nhất sang mọi nhân viên đủ điều kiện.

Hai điều khoản mới này tác động đến quỹ đại học và chi phí nhân sự của tổ chức miễn thuế, chứ không tạo một chế độ chung buộc mọi quỹ từ thiện giải ngân nhanh hơn. Khoảng cách giữa ACE chưa được thông qua và luật thuế năm 2025 đã có hiệu lực cho thấy chính sách vẫn xử lý từng lát cắt.

Cấu trúc quỹ vĩnh cửu, DAF và tín thác vận hành chương trình tiếp tục chịu ba bộ quy tắc khác nhau.

Một khung chính sách nhất quán có thể bắt đầu từ thời hạn xem xét điều lệ. Sau 50 năm kể từ khi người sáng lập qua đời, các giới hạn về địa lý, huyết thống hoặc nhóm thụ hưởng nên được rà soát theo thủ tục hành chính, thay vì chỉ chờ đến lúc sứ mệnh bất khả thi.

Tòa án vẫn bảo vệ mục tiêu chung, nhưng tổ chức không phải chứng minh xã hội đã đi tới ngõ cụt mới được thích nghi.

Thước đo thứ hai là lượng tiền thực sự rời hệ thống trung gian. Báo cáo giải ngân nên tách biệt tiền đến tổ chức trực tiếp triển khai hoạt động từ thiện khỏi chi phí nội bộ và khoản chuyển sang DAF chưa phân phối.

Ưu đãi thuế có thể lớn hơn cho quỹ tự đặt ngày đóng cửa trong 20-25 năm, bởi người sáng lập đã chấp nhận đánh đổi tuổi thọ của quỹ lấy tốc độ giải ngân.

Quỹ từ thiện có thể tồn tại lâu để tài trợ nghiên cứu, giáo dục hoặc bệnh tật qua nhiều thế hệ. Nhưng tuổi thọ chỉ có ý nghĩa khi mục tiêu và tốc độ chi tiêu phù hợp. Một quỹ đáng được bảo tồn khi sứ mệnh tạo lợi ích chung; khi quỹ ưu tiên sự tồn tại của mình hơn cả sứ mệnh thiện nguyện, sự trường tồn đã thành thước đo sai.

Đức Quyền