Nghị trình của ông Trump

Nghị trình của ông Trump

Tháng 4/2023, Quỹ Heritage cùng khoảng 100 tổ chức bảo thủ công bố một cuốn sách dày 922 trang mang tên Mandate for Leadership: The Conservative Promise, thường được gọi bằng cái tên Project 2025. Ba mươi chương sách đi qua từng bộ, từng ủy ban của bộ máy liên bang Mỹ, từ Nhà Trắng, Lầu Năm Góc cho tới Fed, với những khuyến nghị cụ thể tới mức chỉ rõ sắc lệnh nào cần ký ngay trong ngày nhậm chức đầu tiên.

Khi tranh cử, ông Trump nhiều lần phủ nhận mọi liên hệ với tài liệu này. Nhưng 18 tháng sau ngày ông trở lại Nhà Trắng, các dự án theo dõi độc lập đưa ra một con số khiến lời phủ nhận ấy khó đứng vững: Tính đến đầu năm 2026, 283 trong tổng số 532 hành động mà tài liệu khuyến nghị, tương đương 53%, đã được khởi động hoặc hoàn tất chỉ trong 12 tháng đầu nhiệm kỳ.

Câu hỏi vì thế không còn là chính quyền này có đi theo Project 2025 hay không. Câu hỏi đáng giá hơn là tấm bản đồ ấy đáng tin đến đâu, đáng tin ở chỗ nào, và nó chỉ về đâu trong ba năm còn lại của nhiệm kỳ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump

Từ bản thảo đến sắc lệnh

Đối chiếu từng mảng chính sách, mức độ trùng khớp cao đến mức khó coi là trùng hợp. Chương về nhân sự liên bang đề nghị khôi phục Schedule F, cơ chế cho phép sa thải những công chức hoạch định chính sách bị coi là không trung thành, sắc lệnh khôi phục được ký ngay ngày nhậm chức 20/01/2025 và đến tháng 6/2026, Nhà Trắng hoàn tất việc triển khai dưới tên gọi mới Schedule Policy/Career.

Quan trọng hơn, những người viết sách đã trở thành những người thực thi. Russell Vought, tác giả chương về Văn phòng Điều hành của Tổng thống, nay đứng đầu Văn phòng Quản lý và Ngân sách (OMB). Brendan Carr, tác giả chương về Ủy ban Truyền thông Liên bang, nay là Chủ tịch của chính ủy ban ấy. Peter Navarro, người chấp bút phần thương mại với luận điểm thuế quan đối ứng làm trục, trở lại làm cố vấn thương mại cấp cao của Nhà Trắng.

Ở mặt trận nhập cư, nơi tài liệu đòi một chiến dịch trục xuất quy mô lớn, cơ quan ICE đã trục xuất khoảng 540 nghìn người tính đến tháng 01/2026, Bộ An ninh Nội địa công bố trong năm đầu nhiệm kỳ có hơn 675 nghìn lượt trục xuất và ước tính 2.2 triệu người tự rời khỏi nước Mỹ.

Ở lĩnh vực giáo dục, khuyến nghị xóa bỏ Bộ Giáo dục đã đi được nửa đường: Bộ này bị thu hẹp về mức tối thiểu, hơn 760 khoản tài trợ với tổng trị giá trên 2 tỷ USD bị chấm dứt, dù việc giải thể hẳn vẫn phải chờ Quốc hội. Nhìn tổng thể, Project 2025 không hề “tiên tri” theo nghĩa đoán đúng tương lai, nó đáng tin vì một lý do trần trụi hơn nhiều, người vẽ bản đồ và người cầm lái là một.

Hai bức tường mà sắc lệnh không thể xuyên qua

Nhưng chính quá trình kiểm chứng cũng làm lộ ra giới hạn của tài liệu, và giới hạn này quan trọng không kém phần đã được thực thi. Bức tường thứ nhất là tòa án.

Ngày 20/02/2026, Tối cao Pháp viện phán quyết 6-3 trong vụ Learning Resources kiện Trump rằng đạo luật IEEPA không trao cho tổng thống quyền áp thuế quan, bởi đánh thuế là nhánh quyền lực thuộc về Quốc hội theo Điều I của Hiến pháp. Toàn bộ hệ thuế đối ứng vì thế phải dựng lại trên nền pháp lý khác: Mục 122 của Luật Thương mại 1974 (trần 15%, tối đa 150 ngày nếu Quốc hội không gia hạn) cùng các cuộc điều tra theo ngành ở Mục 232 và 301.

Cũng chính tòa án đã chặn việc đưa Vệ binh Quốc gia vào Chicago sau khi tiêu tốn 496 triệu đô la trong nửa cuối năm 2025 (theo ước tính của Văn phòng Ngân sách Quốc hội) cho các đợt triển khai ở Los Angeles, Portland, Chicago, Memphis và Washington, chính quyền tuyên bố chấm dứt các nỗ lực này vào ngày 31/12/2025 ở các thành phố Los Angeles, Portland, Chicago.

Bức tường thứ hai là lập pháp. Những hạng mục đòi hỏi một đạo luật, như xóa hẳn Bộ Giáo dục, lập một cơ quan biên giới cấp nội các gộp CBP với ICE, hay áp trần thời gian hưởng Medicaid đều giậm chân tại chỗ. Với người quan sát, đây là thước đo hữu ích nhất mà 18 tháng qua để lại: Project 2025 có độ tin cậy dự báo rất cao ở những gì hành pháp làm được một mình, và thấp hơn hẳn ở những gì phải đi qua Đồi Capitol. Đọc tài liệu này, do đó, không phải để hỏi điều gì sẽ xảy ra, mà để hỏi điều gì sẽ được thử, và thử bằng công cụ nào.

Những gì sẽ xảy ra trong 3 năm còn lại?

Nếu nguyên tắc trên đúng, ba năm tới của nghị trình sẽ xoay quanh ba mặt trận mà hành pháp còn dư địa. Thứ nhất là tiền tệ. Chương 24 của tài liệu đòi thu hẹp Fed về đúng phận sự và xem xét lại cơ chế song nhiệm vụ.

Tháng 5 vừa qua, Kevin Warsh đã tuyên thệ thay Jerome Powell làm Chủ tịch Fed sau cuộc phê chuẩn sít sao bậc nhất trong kỷ nguyên hiện đại, trong khi ông Powell, một cách bất thường, vẫn ở lại Hội đồng Thống đốc như một đối trọng. Thị trường nên chuẩn bị cho một Fed chịu áp lực nới lỏng rõ rệt hơn, và cho những phép thử mới về ranh giới độc lập của ngân hàng trung ương.

Thứ hai là quyền chi tiêu. Trận đánh mang tính quyết định của giai đoạn 2026-2027 nhiều khả năng không nằm ở thuế quan mà ở impoundment, tức quyền của Tổng thống từ chối giải ngân những khoản Quốc hội đã duyệt. Ông Vought công khai coi cơ chế phân bổ ngân sách (apportionment) là công cụ không thể thiếu để khống chế các cơ quan.

Một vụ kiện hiến pháp về quyền lực hầu bao, đi tới tận Tối cao Pháp viện, gần như là kịch bản cơ sở. Kết quả bầu cử giữa kỳ tháng 11/2026 sẽ quyết định cường độ: Nếu phe Cộng hòa giữ được Hạ viện, một phần nghị trình lập pháp còn dang dở sẽ được tái khởi động; nếu mất, toàn bộ trọng tâm dồn sang kênh hành pháp và tư pháp, đúng vùng mà tài liệu này tỏ ra chính xác nhất. Cần nói thêm rằng Heritage đã công bố định hướng chính sách cho năm 2026 từ tháng 12 năm ngoái; nghị trình, nói cách khác, không được thiết kế để dừng lại ở một nhiệm kỳ.

Thứ ba là thương mại, mặt trận liên quan trực tiếp nhất tới Việt Nam. Sau phán quyết IEEPA, mức thuế trần chung không còn là biến số đáng theo dõi nhất, đáng theo dõi hơn là các cuộc điều tra theo ngành ở Mục 232 (bán dẫn, dược phẩm, gỗ) và các quy tắc chống trung chuyển hàng hóa. Khung pháp lý mới khiến thuế với hàng Việt Nam vừa có trần thấp hơn trước mắt (15% theo Mục 122), vừa bất định hơn về dài hạn, bởi mỗi ngành hàng giờ là một hồ sơ riêng với thời hạn và lập luận an ninh quốc gia riêng. Doanh nghiệp xuất khẩu nên đọc nghị trình này theo đúng cách nó được viết, từng chương, từng công cụ, thay vì một con số duy nhất.

Tấm bản đồ và người cầm lái

Suy cho cùng, giá trị của một bản nghị trình 922 trang không nằm ở việc nó đúng bao nhiêu phần trăm, mà ở việc nó cho ta biết phải nhìn vào đâu. 18 tháng qua chứng minh rằng đây không phải một bản tuyên ngôn để tranh cử, mà là một bản thiết kế để vận hành, được viết bởi chính những người sau đó ngồi vào ghế thực thi.

Với 53% đã thành hiện thực, phần đáng đọc kỹ nhất bây giờ chính là 47% còn lại, ở đó có danh sách những việc sẽ được thử trong ba năm tới, có tên những công cụ sẽ được dùng, và có cả những bức tường mà người cầm lái, dù quyết tâm đến đâu, vẫn chưa tìm được cách xuyên qua.

LH