Bức tranh xấu xí của OpenAI trước thềm IPO 1 ngàn tỷ USD

Bức tranh xấu xí của OpenAI trước thềm IPO 1 ngàn tỷ USD

OpenAI bước vào đợt IPO trị giá 1 ngàn tỷ USD với hình ảnh người khai phá cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo và mang AI đến với đại chúng. Nhưng báo cáo tài chính rò rỉ cho thấy một doanh nghiệp lỗ hoạt động 20.9 tỷ USD, mất thị phần vào tay đối thủ và bê bối bất chấp luật pháp để bịt miệng những nhân viên rời đi.

Định giá ngàn tỷ khi thị phần ngày càng teo tóp

Tháng 6/2026, báo cáo tài chính kiểm toán năm 2025 của OpenAI bị rò rỉ ra ngoài, ghi nhận doanh thu 13.1 tỷ USD nhưng lỗ ròng tới 38.5 tỷ USD. Phần lớn khoảng cách này đến từ 41.6 tỷ USD chi phí phi tiền mặt, phát sinh khi công ty đánh giá lại giá trị các công cụ nợ chuyển đổi trong quá trình tái cấu trúc từ tổ chức phi lợi nhuận sang tập đoàn vì lợi nhuận.

Loại bỏ các bút toán kế toán một lần, khoản lỗ từ hoạt động kinh doanh cốt lõi vẫn ở mức 20.9 tỷ USD. Mỗi đồng doanh thu OpenAI thu về tiêu tốn 1.60 USD chi phí thực tế. Riêng quý 1/2026, công ty đốt 3.7 tỷ USD tiền mặt, nhưng vẫn nộp hồ sơ S-1 bảo mật lên Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) để hướng tới mức định giá 1 ngàn tỷ USD, đợt IPO chỉ đứng sau con số 1.75 ngàn tỷ USD của hãng hàng không vũ trụ SpaceX.

Tham vọng định giá đó chênh lệch rất xa với vị thế thực tế trên thị trường. Theo dữ liệu của hãng phân tích ứng dụng Sensor Tower, tháng 5/2026 thị phần trợ lý AI toàn cầu của ChatGPT lần đầu rớt xuống 46.4%, từ đỉnh 87% của những năm trước. Google Gemini vươn lên 27.7% nhờ tích hợp sẵn trong hệ điều hành Android và bộ công cụ Google Workspace, còn Anthropic Claude đạt 10.3%.

Xu hướng rời bỏ ChatGPT còn được thúc đẩy bởi các yếu tố ngoài công nghệ. Sau khi OpenAI ký thỏa thuận triển khai công nghệ với Bộ Chiến tranh Mỹ vào tháng 2/2026, tỷ lệ gỡ cài đặt ứng dụng ChatGPT trên di động tăng vọt 295% chỉ trong một tháng.

Sự thu hẹp thị phần và khoảng cách thu chi khổng lồ đều bắt nguồn từ một sức ép duy nhất ở tầng vận hành là chi phí hạ tầng điện toán.

Gánh nặng điện toán và sự dựa dẫm vào Microsoft

Tổng chi phí hoạt động năm 2025 chạm mốc 34 tỷ USD, dồn chủ yếu vào việc duy trì và mở rộng năng lực điện toán. Chi phí nghiên cứu và phát triển chiếm 19.2 tỷ USD, phản ánh cuộc đua xây dựng các mô hình nền tảng thế hệ mới. Chi phí vận hành suy luận (inference) để xử lý truy vấn người dùng tốn thêm 7.5 tỷ USD.

Quy mô người dùng khổng lồ lại trở thành gánh nặng thay vì lợi thế. ChatGPT có 900 triệu người dùng hoạt động hàng tuần nhưng chỉ khoảng 50 triệu tài khoản trả phí các gói Plus, Team, Enterprise và Pro, tương ứng tỷ lệ chuyển đổi vỏn vẹn 5.6%. Hơn 800 triệu người dùng miễn phí tạo ra khoảng 2.5 tỷ truy vấn mỗi ngày, mỗi truy vấn đều ngốn tài nguyên máy chủ mà không sinh ra doanh thu.

Quan hệ tài chính với Microsoft bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng. OpenAI thanh toán cho tập đoàn phần mềm này 17.2 tỷ USD trong năm 2025, bằng 50.5% tổng chi phí cả năm. Khoản tiền gồm 10.6 tỷ USD phí R&D huấn luyện mô hình trên hạ tầng đám mây Azure, 6 tỷ USD giá vốn vận hành máy chủ suy luận và 527 triệu USD chi phí bán hàng, tiếp thị.

Chiều ngược lại, Microsoft chỉ trả cho OpenAI 303 triệu USD. Nhà cung cấp hạ tầng đám mây trở thành thực thể hưởng lợi lớn nhất, khi gần như mọi đồng vốn mạo hiểm rót vào OpenAI cuối cùng đều chảy về Azure dưới dạng phí thuê máy chủ. Đến cuối năm 2025, OpenAI vẫn còn khoản nợ phải trả Microsoft 3.6 tỷ USD.

So với một vài đối thủ, OpenAI vẫn hoạt động tương đối hiệu qua. Công ty xAI của Elon Musk phải chi tới 3 USD cho mỗi USD doanh thu, gần gấp đôi hệ số 1.60 USD của OpenAI. Nhưng ngay cả mức hiệu quả tương đối này cũng đủ tạo sức ép buộc công ty can thiệp trực tiếp vào chất lượng sản phẩm thương mại để kìm hãm dòng tiền chảy ra.

Open AI có ưu thế tiên phong, nhưng các đối thủ Google và Anthropic đang bứt phá mạnh mẽ. Ảnh minh họa: Google Flow.

Ngấm ngầm can thiệp sản phẩm để kiểm soát chi phí

Để hãm đà tăng của chi phí suy luận, OpenAI triển khai hệ thống định tuyến an toàn (safety router), tự động chuyển hướng truy vấn của người dùng sang các mô hình ngôn ngữ nhỏ hơn và rẻ hơn. Cơ chế này hoạt động ngầm như một lớp phần mềm trung gian, quét độ phức tạp của câu lệnh rồi đẩy người dùng chạm ngưỡng giới hạn vô hình.

Cộng đồng kỹ thuật xác nhận hệ thống lặng lẽ hạ cấp dịch vụ của khách hàng trả phí xuống các mô hình giá rẻ như GPT-5.2 Instant mà không kèm bất kỳ thông báo nào. Giao diện lựa chọn mô hình cụ thể bị thay bằng các nhãn chung chung như nhanh hay suy luận, che đi việc luân chuyển tài nguyên phía sau. Khách hàng nhận về kết quả kém hơn hẳn mô hình họ đã chủ động chọn và chi trả.

Sức ép chi phí cũng buộc ban lãnh đạo cắt bỏ các dự án ngốn tài nguyên. Ngày 30/3/2026, OpenAI đột ngột đóng cửa nền tảng tạo video Sora sau 6 tháng thử nghiệm. Sora đốt ít nhất 1 triệu USD chi phí điện toán mỗi ngày nhưng doanh thu tích lũy cả vòng đời chỉ đạt 2.1 triệu USD.

Việc khai tử Sora diễn ra gấp đến mức thỏa thuận hợp tác 1 tỷ USD với hãng phim Disney đổ vỡ chỉ với chưa đầy một giờ thông báo. OpenAI tái phân bổ số chip AI khan hiếm từ Sora về duy trì hạ tầng cốt lõi của ChatGPT nhằm bảo vệ dòng doanh thu chính. Những lựa chọn ưu tiên biên lợi nhuận ngắn hạn đã mở ra khoảng trống để đối thủ khai thác.

Thất thế trên mặt trận doanh nghiệp

Phân khúc khách hàng doanh nghiệp (B2B) là nơi OpenAI tổn thất nặng nhất, bởi đây là nguồn doanh thu có biên lợi nhuận cao và mang tính chiến lược dài hạn. Anthropic tận dụng đúng điểm yếu của đối thủ, chào bán các sản phẩm ổn định, không hạ cấp ngầm và có chi phí vận hành dự báo được.

Theo Chỉ số AI doanh nghiệp của nền tảng quản lý chi tiêu Ramp công bố tháng 5/2026, tỷ lệ ứng dụng của Anthropic trong doanh nghiệp Mỹ đạt 41%, lần đầu tiên vượt lên trên OpenAI ở mức 39.5%. Trong các cuộc cạnh tranh trực tiếp, Anthropic thắng 70% hợp đồng, đồng thời duy trì tỷ lệ khách hàng trả phí (trên tổng số khách hàng) dẫn đầu ngành ở mức 13%.

Động lực chính giúp Anthropic bứt phá là công cụ lập trình Claude Code, sản phẩm đạt doanh thu định kỳ năm (ARR) 2.5 tỷ USD vào tháng 2/2026 và trực tiếp tạo ra khoảng 4% tổng số mã nguồn trên các kho lưu trữ công khai của nền tảng GitHub. Tại tập đoàn gọi xe Uber, tỷ lệ kỹ sư dùng công cụ của Anthropic tăng từ 32% lên 84% chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026.

Để chặn làn sóng khách hàng rời đi, OpenAI đổ tiền vào tiếp thị. Chi phí bán hàng và marketing năm 2025 vọt lên 5.73 tỷ USD, tăng 418% so với năm trước. Tháng 5/2026, quảng cáo bắt đầu xuất hiện trên giao diện ChatGPT, tiếp cận khoảng 17% người dùng hằng ngày và làm yếu thêm trải nghiệm vốn đã không mấy tích cực của sản phẩm.

Việc phải mua lại tăng trưởng bằng ngân sách tiếp thị quy mô lớn cho thấy mô hình giữ chân khách hàng đang trục trặc. Những quyết định ưu tiên kiểm soát biên lợi nhuận thay vì minh bạch sản phẩm đã khoét sâu bất đồng nội bộ, dẫn tới lớp rủi ro cuối cùng nằm ở khâu quản trị.

Lỗ hổng quản trị và rủi ro tuân thủ pháp lý

Bộ máy quản trị OpenAI chứng kiến làn sóng nhân sự cấp cao ra đi vì bất đồng về triết lý phát triển. Chính Anthropic – một trong những đối thủ lớn nhất của OpenAI hiện nay – được đồng sáng lập bởi một nhóm 7 người đều là cựu nhân sự chủ chốt của OpenAI.

Các nhà nghiên cứu an toàn hàng đầu và đồng sáng lập như Ilya Sutskever, Jan Leike và John Schulman đều lần lượt từ nhiệm vào năm 2024, để lại khoảng trống trong bộ máy ra quyết định cốt lõi của OpenAI.

Đáng chú ý nhất là việc bà Andrea Vallone, Trưởng bộ phận Chính sách Mô hình và là người xây nền tảng cơ chế phần thưởng dựa trên quy tắc (RBR) cho mô hình AI, rời sang Anthropic vào tháng 1/2026. Sự ra đi này làm lộ rõ mâu thuẫn giữa việc giữ chuẩn an toàn thực chất và áp lực thương mại hóa bằng mọi giá.

Để bưng bít thông tin, ban lãnh đạo buộc nhân viên thôi việc ký các thỏa thuận không tiết lộ (NDA) và không phỉ báng hết sức khắt khe. Người từ chối ký đối mặt nguy cơ bị thu hồi toàn bộ cổ phần đã chuyển quyền sở hữu (vested equity), một hình phạt tài chính hiếm thấy trong văn hóa doanh nghiệp công nghệ. Các điều khoản còn cấm cựu nhân viên tiết lộ chính sự tồn tại của bản thỏa thuận.

Hành vi cưỡng ép này vi phạm trực tiếp Đạo luật Dodd-Frank và Quy tắc 21F-17(a) của SEC, vốn cấm dùng thỏa thuận bảo mật để cản trở cá nhân báo cáo sai phạm cho cơ quan quản lý liên bang. Tháng 7/2024, hãng luật Kohn, Kohn & Colapinto thay mặt nhóm nhân viên tố giác nộp đơn khiếu nại chính thức lên SEC, yêu cầu mở cuộc điều tra liên bang.

CEO Sam Altman sau đó công khai xin lỗi và ban hành bản ghi nhớ nội bộ cam kết không thực thi điều khoản thu hồi cổ phần. Nhưng vụ việc đã chứng minh OpenAI sẵn sàng bất chấp luật pháp, dựng lên lớp màn bí mật để bảo vệ câu chuyện định giá.

Một doanh nghiệp hiếm khi sụp đổ vì thiếu tiền, và OpenAI vẫn có dòng vốn dồi dào từ SoftBank, Nvidia cùng Amazon. Thứ đang rạn nứt là niềm tin khi công ty chọn kiểm soát thông tin thay vì tôn trọng sự thật về sản phẩm và quy trình quản trị. Trước một đợt IPO 1 ngàn tỷ USD, chính những câu chuyện xấu xí đó mới là rủi ro lớn nhất mà nhà đầu tư phải định giá.

Đức Quyền