Nghiên cứu 100 năm chỉ ra vì sao thị trường càng hưng phấn, nhà đầu tư càng dễ mất tiền

Nghiên cứu 100 năm chỉ ra vì sao thị trường càng hưng phấn, nhà đầu tư càng dễ mất tiền

Một nghiên cứu kéo dài 100 năm chỉ ra rằng những giai đoạn hưng phấn nhất của thị trường chứng khoán thường lại là thời điểm gieo mầm cho các khoản thua lỗ lớn nhất trong lịch sử đầu tư. 

WorldCom, Lucent Technologies, Wachovia và Rivian Automotive đều nằm trong một danh sách không ai muốn góp mặt: Những cổ phiếu gây thiệt hại lớn nhất cho nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán Mỹ trong gần một thế kỷ qua.

Danh sách này được rút ra từ nghiên cứu nổi tiếng của giáo sư tài chính Hendrik Bessembinder thuộc Đại học Bang Arizona. Công trình của ông thường được biết đến nhờ việc xác định những cổ phiếu tạo ra nhiều giá trị nhất trong 100 năm qua. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, nghiên cứu cũng hé lộ một bài học quan trọng: Thời điểm rủi ro nhất đối với nhà đầu tư thường chính là khi thị trường lạc quan nhất – và rất có thể thị trường hiện nay đang ở trong một giai đoạn như vậy.

Theo nghiên cứu của giáo sư Bessembinder, phần lớn những cổ phiếu khiến nhà đầu tư mất nhiều tiền nhất kể từ năm 1926 đều thuộc lĩnh vực công nghệ. Nhiều doanh nghiệp từng tăng giá chóng mặt trong giai đoạn bong bóng dot-com và những năm trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, trước khi lao dốc khi chu kỳ tăng trưởng khép lại.

WorldCom và Lucent Technologies từng là hai “gã khổng lồ” của ngành viễn thông trong thời kỳ dot-com. Lĩnh vực tài chính cũng không nằm ngoài quy luật. Wachovia từng là một trong những ngân hàng lớn nhất nước Mỹ trước khi đứng bên bờ vực sụp đổ và phải bán lại cho Wells Fargo vào năm 2008.

Đáng chú ý, hai trong số những doanh nghiệp gây thiệt hại lớn nhất cho cổ đông lại chỉ mới niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ trong thập niên này. Cả hai đều là các hãng xe điện từng được thị trường định giá rất cao khi phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO).

Mức định giá “trên trời” phản ánh sự hưng phấn của nhà đầu tư đối với ngành xe điện vào thời điểm đó, nhưng cũng đặt nền móng cho những khoản thua lỗ nặng nề sau này.

Một trong số đó là Rivian Automotive. Theo tính toán của giáo sư Bessembinder, kể từ khi IPO vào tháng 11/2021 đến hết tháng 12 năm ngoái, Rivian đã khiến các cổ đông mất khoảng 85.8 tỷ USD giá trị đầu tư.

Rivian đặc biệt thu hút sự chú ý khi CEO Robert J. Scaringe nhận tổng thù lao hơn 402 triệu USD trong năm 2025, đưa ông trở thành CEO có thu nhập cao thứ năm trong số các công ty niêm yết tại Mỹ. Rivian vẫn có thể còn nhiều cơ hội phát triển trong tương lai, nhưng đến nay doanh nghiệp vẫn chưa có lãi và các cổ đông nắm giữ dài hạn đã phải gánh chịu những khoản thua lỗ rất lớn.

Những cái tên kể trên chỉ là một phần trong danh sách những cổ phiếu có diễn biến tồi tệ nhất trên thị trường. Dù hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau, các doanh nghiệp này đều có chung một kịch bản: Từng là “ngôi sao” được nhà đầu tư săn đón, thu hút lượng vốn khổng lồ và đạt mức định giá cao ngất ngưởng, trước khi phần lớn giá trị vốn hóa bị xóa sổ khi cơn sốt đầu cơ hạ nhiệt.

Nghiên cứu mới nhất của giáo sư Hendrik Bessembinder cho thấy chỉ một nhóm rất nhỏ các cổ phiếu xuất sắc – dẫn đầu bởi Apple, Nvidia và Microsoft – đã tạo ra mức sinh lời vượt trội đến mức gần như đóng góp toàn bộ lợi nhuận mà thị trường chứng khoán Mỹ mang lại cho nhà đầu tư trong suốt một thế kỷ qua.

Ở chiều ngược lại, hơn 96% số cổ phiếu gần như không tạo ra giá trị đáng kể. Phần lớn thậm chí còn không vượt được mức lợi suất bình quân 3.3% mỗi năm của tín phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn một tháng – khoản lợi nhuận mà nhà đầu tư có thể nhận được gần như không phải chấp nhận rủi ro đáng kể trong suốt 100 năm tính đến cuối năm 2025.

Những kết quả này cũng đặt ra một câu hỏi lớn: Điều gì đã xảy ra với hàng chục ngàn cổ phiếu còn lại? Để trả lời câu hỏi đó, giáo sư Hendrik Bessembinder đã chia sẻ phần cốt lõi trong nghiên cứu của mình: Một bảng dữ liệu gồm hơn 29,000 cổ phiếu thuộc chỉ số CRSP, hiện do Morningstar quản lý – cũng là chỉ số nền tảng của quỹ Vanguard Total Stock Market Index. Có thể xem đây là bức tranh số hóa về gần như toàn bộ lịch sử thị trường chứng khoán Mỹ.

Khi kéo xuống cuối bảng dữ liệu, hiện ra danh sách những “thảm họa” lớn nhất mà thị trường chứng khoán Mỹ từng chứng kiến trong suốt 100 năm qua. Phương pháp tính cũng bao gồm cổ tức, các thương vụ sáp nhập và mua lại (M&A), đồng thời điều chỉnh theo lạm phát và so sánh với lợi suất tín phiếu Kho bạc Mỹ.

Danh sách này giống như hiện trường của những vụ tai nạn lớn trên thị trường chứng khoán. Mỗi doanh nghiệp đều kể một câu chuyện khác nhau, nhưng cùng dẫn đến một kết cục: Lượng tài sản khổng lồ của cổ đông bị xóa sổ.

Quan trọng hơn, việc tìm hiểu điều gì đã xảy ra, vì sao những doanh nghiệp từng được thị trường tung hô lại sụp đổ, và liệu có những quy luật lặp lại đằng sau các “thảm họa” tưởng chừng ngẫu nhiên ấy hay không, có thể giúp nhà đầu tư tránh được những sai lầm đắt giá trong tương lai.

“Hủy diệt tài sản”

Đứng cuối cùng trong bảng xếp hạng, ở vị trí thứ 29,080, là WorldCom. Tập đoàn viễn thông này nộp đơn xin bảo hộ phá sản vào năm 2002 sau khi vụ bê bối kế toán trị giá 11 tỷ USD bị phanh phui. Đồng sáng lập Bernard J. Ebbers sau đó bị kết án vì hành vi gian lận.

Theo tính toán của giáo sư Hendrik Bessembinder, WorldCom đã xóa sổ khoảng 114.5 tỷ USD tài sản của cổ đông.

Đó là một con số khổng lồ. Nhưng khoản thiệt hại này chỉ tương đương 0.13% tổng giá trị tài sản mà toàn bộ thị trường chứng khoán Mỹ tạo ra trong suốt một thế kỷ.

Ở chiều ngược lại, Apple – doanh nghiệp tạo ra nhiều giá trị nhất trong 100 năm qua – đã mang lại hơn 5,000 tỷ USD tài sản cho cổ đông, tương đương khoảng 5.5% tổng giá trị mà toàn bộ thị trường chứng khoán Mỹ tạo ra trong cùng giai đoạn.

Sự chênh lệch này cho thấy một đặc điểm rất khác biệt của thị trường chứng khoán: Ngay cả những vụ sụp đổ lớn nhất cũng không thể xóa sổ lượng tài sản nhiều bằng những gì các doanh nghiệp xuất sắc nhất tạo ra.

Nguyên nhân nằm ở chính bản chất của hoạt động đầu tư. Nếu không sử dụng đòn bẩy tài chính, khoản lỗ tối đa của nhà đầu tư chỉ giới hạn ở 100% số vốn bỏ ra. Ngược lại, lợi nhuận về mặt lý thuyết là không có giới hạn. Một cổ phiếu thành công có thể tăng giá hàng chục, hàng trăm, thậm chí hàng ngàn lần, trong khi một cổ phiếu thất bại chỉ có thể giảm về 0.

Tuy nhiên, thị trường lại tồn tại nhiều doanh nghiệp thất bại hơn rất nhiều doanh nghiệp thành công. Vì vậy, khi cộng dồn hàng ngàn khoản lỗ của các doanh nghiệp này, tổng lượng tài sản bị xóa sổ vẫn trở nên vô cùng lớn.

Đó cũng là một nghịch lý khác của thị trường chứng khoán. Một số rất ít doanh nghiệp tạo ra phần lớn giá trị, trong khi phần còn lại đóng góp rất ít hoặc thậm chí hủy diệt tài sản của cổ đông.

Thực tế, 10 doanh nghiệp đứng cuối bảng xếp hạng chỉ chiếm chưa đến 1% tổng lượng tài sản bị “bốc hơi” trên thị trường chứng khoán Mỹ trong suốt 100 năm qua. Trong khi đó, 10 doanh nghiệp tạo ra nhiều giá trị nhất – gồm Nvidia, Microsoft, Amazon, Alphabet và nhiều “ông lớn” khác – lại đóng góp tới 29% tổng lượng tài sản mà thị trường tạo ra trong cùng giai đoạn.

Thông điệp rút ra khá rõ ràng: Hàng ngàn doanh nghiệp hoàn toàn không tạo ra giá trị bền vững cho cổ đông. Chỉ một nhóm rất nhỏ doanh nghiệp mới thực sự là nguồn gốc của sự giàu có trên thị trường chứng khoán.

Cổ phiếu thua lỗ ở khắp mọi nơi

Một bài học quan trọng từ nghiên cứu này là thị trường chứng khoán vốn nghiêng về phía những cổ phiếu thất bại.

Nếu tung đồng xu để chọn ngẫu nhiên một cổ phiếu, khả năng bạn chọn trúng một trong số rất ít doanh nghiệp xuất sắc là vô cùng nhỏ.

Khả năng cao hơn nhiều là bạn sẽ mua phải một cổ phiếu có kết quả đầu tư kém. Thậm chí, cả danh mục của bạn có thể không sở hữu bất kỳ doanh nghiệp chiến thắng nào.

Đó cũng là một trong những lập luận thuyết phục nhất ủng hộ chiến lược đa dạng hóa danh mục đầu tư.

Nếu chỉ nắm giữ một vài cổ phiếu riêng lẻ, nhà đầu tư rất dễ xây dựng một danh mục toàn những doanh nghiệp thất bại, đơn giản vì số lượng của chúng áp đảo.

Dĩ nhiên, vẫn có những nhà đầu tư đủ năng lực để lựa chọn đúng các doanh nghiệp xuất sắc và vượt trội hơn thị trường.

Nhưng điều đó chưa bao giờ là dễ dàng. Với phần lớn mọi người, lựa chọn hợp lý hơn có lẽ không phải là cố gắng tìm ra “cổ phiếu chiến thắng”, mà là đầu tư vào các quỹ chỉ số mô phỏng toàn bộ thị trường để tự động hưởng lợi từ sự tăng trưởng của nhóm rất nhỏ những doanh nghiệp xuất sắc nhất.

Có lẽ bài học quan trọng nhất từ nghiên cứu của giáo sư Bessembinder lại không nằm ở việc mua cổ phiếu nào, mà là mua với mức giá nào. Đó là điều đặc biệt đáng suy ngẫm trong bối cảnh làn sóng hưng phấn quanh trí tuệ nhân tạo (AI) đang đẩy giá nhiều cổ phiếu công nghệ lên những mức cao mới.

Một doanh nghiệp có thể sở hữu mô hình kinh doanh tuyệt vời, được điều hành xuất sắc và không hề vướng vào bất kỳ bê bối nào.

Nhưng chừng đó vẫn chưa đủ.

Nếu nhà đầu tư trả một mức giá quá cao, ngay cả những doanh nghiệp tốt nhất cũng có thể không tạo ra giá trị cho cổ đông.

Và trớ trêu thay, chính những “ngôi sao” từng được thị trường tung hô nhiều nhất đôi khi lại trở thành những “cỗ máy hủy diệt tài sản” tiếp theo trong lịch sử thị trường chứng khoán.

Vũ Hạo