Khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu đang lan rộng sang nhiều ngành khác

Khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu đang lan rộng sang nhiều ngành khác

Một tháng kể từ khi chiến tranh tại Iran nổ ra, tình trạng thiếu hụt dầu thô ngày càng trầm trọng đang có nguy cơ biến thành điều gì đó tệ hơn: Sự thiếu hụt của gần như mọi thứ.

Xung đột tại Trung Đông đã làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ và khí đốt tự nhiên qua eo biển Hormuz, khiến nguồn cung toàn cầu giảm khoảng 20%. Sự gián đoạn này không chỉ đẩy giá nhiên liệu tăng vọt, mà còn bóp nghẹt nguồn cung hóa dầu – nguyên liệu thiết yếu để làm ra các mặt hàng tiêu dùng hằng ngày như giày dép, quần áo và túi nhựa.

Áp lực đó giờ đây đang lan rộng ra mọi ngóc ngách của thị trường tiêu dùng khi giá các nguyên vật liệu như nhựa, cao su và polyester đồng loạt tăng lên. Tác động rõ rệt nhất cho đến nay là ở châu Á, khu vực chiếm hơn một nửa sản lượng sản xuất toàn cầu và phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu dầu mỏ cùng các hàng hóa khác.

Tại Hàn Quốc, nơi người dân đổ xô tích trữ túi rác, Chính phủ đã khuyến nghị các đơn vị tổ chức sự kiện hạn chế tối đa việc sử dụng đồ dùng một lần. Đài Loan mở đường dây nóng hỗ trợ các nhà sản xuất đang cạn nguồn nhựa nguyên liệu, trong khi nông dân trồng lúa nơi đây cho biết họ có thể phải tăng giá vì không thể mua được túi hút chân không.

Tại Nhật Bản, cuộc khủng hoảng dầu mỏ đã làm dấy lên lo ngại rằng bệnh nhân suy thận mạn tính sẽ không thể tiếp cận điều trị do thiếu ống nhựa y tế dùng trong lọc máu. Các nhà sản xuất găng tay tại Malaysia cho biết tình trạng khan hiếm một sản phẩm phụ của dầu mỏ – nguyên liệu cần thiết để sản xuất mủ cao su – đang đe dọa nguồn cung găng tay y tế toàn cầu.

Túi rác theo quy định của chính phủ được trưng bày tại quầy thanh toán của một siêu thị ở Goyang, Hàn Quốc, ngày 30/03/2026. Jung Yeon-je/AFP/Getty Images

“Điều này lan rất nhanh sang mọi thứ: Bia, mì, snack, đồ chơi, mỹ phẩm”, ông Dan Martin, đồng Giám đốc bộ phận tình báo kinh doanh tại Dezan Shira & Associates, công ty tư vấn hỗ trợ doanh nghiệp quốc tế mở rộng tại châu Á, cho biết.

Nguyên nhân là nắp nhựa, thùng nhựa, túi snack và hộp đựng đang ngày càng khó mua hơn. Ông Martin cho biết thêm, các dẫn xuất dầu mỏ còn cần thiết để sản xuất keo dán cho giày dép và đồ nội thất, dầu bôi trơn công nghiệp cho máy móc, và dung môi cho sơn cùng các quy trình làm sạch.

“Sự lây lan từ gián đoạn dầu mỏ và vận tải biển sang hóa dầu rồi đến hàng tiêu dùng diễn ra rất nhanh”, ông nói.

Sự hỗn loạn trên thị trường hàng hóa và sản xuất đang tạo áp lực lạm phát toàn cầu và kéo lùi tăng trưởng kinh tế. Các nhà sản xuất đang phải chi nhiều hơn cho năng lượng và nguyên vật liệu, điều này đang bào mòn biên lợi nhuận và bắt đầu đẩy giá hàng tiêu dùng tăng lên. Chi phí nhiên liệu leo thang đang làm đảo lộn ngành du lịch và logistics, trong khi nguồn cung eo hẹp của các nguyên vật liệu khác từ Trung Đông – như phân bón và khí heli – có thể khiến thực phẩm và hàng điện tử trở nên đắt đỏ hơn.

“Những tác động lan tỏa phức tạp như vậy đang thách thức chúng ta vào thời điểm nhiều nền kinh tế có rất ít dư địa để hấp thụ các cú sốc”, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) viết trong một bài đăng trên blog trong ngày 30/03. “Dù cuộc chiến có thể định hình nền kinh tế toàn cầu theo nhiều cách khác nhau, tất cả các con đường đều dẫn đến giá cả cao hơn và tăng trưởng chậm hơn”.

Không có lối thoát

Các quốc gia đã bắt đầu xả một lượng dầu kỷ lục từ kho dự trữ khẩn cấp để bù đắp tác động của chiến tranh. Nhưng phần lớn tình trạng khan hiếm nguồn cung ngày càng lan rộng xuất phát từ sự thiếu hụt naphtha – một sản phẩm phụ của dầu mỏ và là nguyên liệu đầu vào thiết yếu cho các vật liệu tổng hợp – mà các nhà sản xuất gần như không có dự trữ và cũng chẳng có nguyên liệu thay thế.

Một số công ty hóa dầu tại châu Á – khu vực nhận hơn một nửa lượng naphtha từ Trung Đông – đã cắt giảm sản lượng hoặc tuyên bố bất khả kháng trong những tuần gần đây do thiếu nguyên liệu thô. Bất khả kháng là thuật ngữ pháp lý chỉ các trường hợp bất ngờ, không thể lường trước khiến một công ty không thể thực hiện hợp đồng.

Hàn Quốc đã tận dụng việc Mỹ tạm ngưng lệnh trừng phạt đối với một số loại dầu mỏ và sản phẩm dầu mỏ của Nga để mua lô naphtha đầu tiên từ Moscow kể từ khi chiến tranh Ukraine bùng nổ. Xứ sở kim chi cũng áp lệnh cấm xuất khẩu naphtha để bảo toàn nguồn cung trong nước.

Ông Martin tại Dezan Shira & Associates, người làm việc trực tiếp với các nhà sản xuất tại Việt Nam, cho biết sự khan hiếm naphtha đang đẩy chi phí đầu vào tăng cao cho các khách hàng của ông, đặc biệt là những đơn vị sản xuất sản phẩm có thông số kỹ thuật nghiêm ngặt như chất bán dẫn, phụ tùng ô tô và bao bì y tế hoặc thực phẩm.

“Thực sự không có nhiều lựa chọn nào khác, ngoài việc cắt giảm lắp ráp và tiêu thụ ít năng lượng hơn”, ông nói. “Tất cả các công ty đang cạnh tranh với nhau. Mọi người đều đang trong cùng một hoàn cảnh”.

Du khách ngắm sinh vật biển tại Công viên Quốc gia Biển Narara trên biển Ả Rập, Gujarat, Ấn Độ, ngày 11/3/2026, với tàu chở dầu MT Desert Kite chở dầu Nga hiện ra ở phía sau. Amit Dave/Reuters

Khi các nhà sản xuất đổ xô tìm kiếm nguồn nguyên vật liệu, chi phí nhựa và các sản phẩm có chứa nhựa đang leo thang. Theo nền tảng thông tin thị trường hàng hóa ICIS, giá nhựa resin tại châu Á đã tăng tới 59% lên mức cao kỷ lục kể từ cuối tháng 2, thời điểm Mỹ và Israel lần đầu tiến hành không kích nhằm vào Iran.

Một trong những nhà bán buôn bao bì nhựa lớn nhất Thái Lan cho biết đã tăng giá 10% đối với các loại túi bóng trong suốt được dùng rộng rãi tại nhà hàng, quán ăn đường phố và dịch vụ giao đồ ăn. Truyền thông Ấn Độ đưa tin nước đóng chai đang ngày càng đắt hơn, với giá nắp chai nhựa tăng gấp bốn lần kể từ khi chiến tranh nổ ra. Một lãnh đạo của Nongshim – nhà sản xuất mì ăn liền lớn nhất Hàn Quốc – cho biết nhà cung cấp bao bì nhựa của họ hiện chỉ còn khoảng một tháng tồn kho.

Bà Shariene Goh, Chuyên gia phân tích hóa dầu cấp cao tại ICIS, cho biết các hàng tiêu dùng phụ thuộc nhiều vào bao bì nhựa như mỹ phẩm thậm chí còn dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt hơn so với một số sản phẩm có chứa nhựa.

“Phân khúc thành phẩm có thể tận dụng tồn kho hiện có, nhưng lượng tồn kho đó sẽ dần cạn kiệt theo thời gian”, bà nói. “Tôi nghĩ họ có thể sẽ sớm cạn hàng”.

Khủng hoảng đang lan về phía Tây

Là khu vực đầu tiên cảm nhận tác động của khủng hoảng nhiên liệu, những vấn đề cung ứng mới nổi lên tại châu Á báo hiệu điều không lành cho phần còn lại của thế giới, nếu dầu mỏ và các nguồn tài nguyên khác không thể được sản xuất hay vận chuyển từ Trung Đông.

Ngoài việc sản xuất khoảng 17% lượng naphtha và 30% lượng nhựa resin của thế giới, Trung Đông còn cung cấp 45% lượng lưu huỳnh (dùng để sản xuất phân bón), 33% lượng heli (dùng trong chất bán dẫn, y tế và hàng không vũ trụ) và 22% lượng urê và amoniac (dùng làm chất dinh dưỡng cho cây trồng), theo số liệu của Morgan Stanley.

Nông dân Mỹ đã phải mua phân bón giá cao hơn khi giá urê nhập khẩu tăng khoảng một phần ba kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Tại Ấn Độ, các nhà sản xuất bao cao su đang báo cáo tình trạng gián đoạn do thiếu hụt không chỉ nguyên vật liệu đóng gói và dầu silicon – vốn cần nguyên liệu đầu vào hóa dầu – mà còn cả amoniac.

“Giống như thời COVID-19, cú sốc diễn ra theo từng giai đoạn thay vì xảy ra đồng thời. Đây là một làn sóng gián đoạn cung ứng đang lan dần về phía Tây”, các nhà phân tích của JP Morgan viết trong một báo cáo nghiên cứu tuần trước.

Trong vài tuần qua, các quốc gia châu Á đã tập trung vào việc kiềm chế cú sốc giá dầu bằng các biện pháp như xả kho dự trữ, khống chế giá nhiên liệu và cắt giảm giờ làm để tiết kiệm năng lượng. Nhưng theo JP Morgan, các hạn chế nguồn cung sẽ trở nên nghiêm trọng hơn trong tháng 4, khi những chuyến hàng dầu thô cuối cùng được gửi đi trước chiến tranh dự kiến cập bến vào đầu tháng.

“Thách thức chính đã chuyển từ giá cả sang sự khan hiếm vật chất”, các nhà phân tích của ngân hàng này nhận định. “Châu Á không còn ở trong giai đoạn phòng ngừa đơn thuần nữa”.

Các nhà phân tích cho biết một số nhà sản xuất hàng tiêu dùng đang trì hoãn việc mua nguyên vật liệu với hy vọng giá sẽ hạ nhiệt nếu xung đột tại Trung Đông chấm dứt.

Một công nhân làm việc tại xưởng kéo sợi của nhà máy sợi polyester ở Cửu Giang, Trung Quốc, ngày 16/01/2024. Zhu Haipeng/VCG/Getty Images

Ông Qiu Jun, 36 tuổi, một nhà sản xuất polyester tại thành phố Haining ở miền đông Trung Quốc, cho biết kể từ khi eo biển Hormuz bị đóng cửa, giá hạt nhựa PET cần thiết để sản xuất vải của ông đã tăng khoảng 50%, trong khi các khách hàng trong ngành dệt gia dụng, may mặc và sợi của ông không sẵn lòng chấp nhận mức tăng này.

Nhà máy hơn chục nhân công của ông vẫn đang hoạt động, nhưng chỉ để hoàn thành các đơn hàng hiện có. Ông cho biết đang áp dụng chiến lược chờ xem để tránh phải trả giá cao cho nguyên vật liệu rồi sản xuất ra hàng tồn kho không có người mua.

“Tôi đang lo lắng”, ông Qiu nói. “Cả ngành đều cảm thấy như vậy. Không ai biết cuộc chiến sẽ diễn ra như thế nào”.

Một số doanh nghiệp khác đang cố gắng cắt giảm chi phí bằng cách giảm lượng nhựa sử dụng trong bao bì. Tại Indonesia, nơi giá nhựa đã tăng gấp đôi trong một tháng qua, các công ty đang giảm độ dày của vật liệu đóng gói, theo Hiệp hội Đóng gói Indonesia. Một số thậm chí đang cân nhắc chuyển sang các vật liệu khác như giấy, thủy tinh, nhôm hoặc nhựa tái chế, dù tổ chức này cho biết mỗi loại đều có những thách thức riêng về độ bền, tuân thủ quy định an toàn và thời gian cần thiết để tái cơ cấu dây chuyền sản xuất và tìm nguồn cung mới, quá trình này có thể mất từ 6 tháng đến 1 năm.

Việc chuyển sang các vật liệu thay thế nhựa cũng có thể đi kèm chi phí rất cao, theo ông Stephen Moore, người sáng lập nền tảng dữ liệu thương mại nhựa MLT Analytics. Ông cho biết nguồn cung nhựa tái chế và nhựa sinh học toàn cầu vốn đã bị hạn chế, và nhựa sinh học thường đắt gấp năm đến bảy lần so với nhựa làm từ nhiên liệu hóa thạch.

“Nếu mọi thứ trở lại bình thường tại eo biển Hormuz vào ngày mai, tôi nghĩ vẫn còn ít nhất vài tháng nữa trước khi ngành nhựa tại châu Á có thể khôi phục phần nào sự bình thường”, ông nói.

Vũ Hạo