Vàng rớt giá 30% khi thế giới biến động, “tài sản trú ẩn an toàn” chỉ là danh hão?

Vàng rớt giá 30% khi thế giới biến động, “tài sản trú ẩn an toàn” chỉ là danh hão?

Giá vàng giảm từ đỉnh 5,595 USD xuống 3,943 USD/ounce giữa lúc chiến tranh, cổ phiếu công nghệ và thanh khoản toàn cầu cùng chao đảo. Từng được xem là tài sản trú ẩn an toàn nhưng nay vàng lại bị bán trước để lấy tiền mặt. Vì vậy, chức năng phòng vệ của vàng phải được đo trên hai khung thời gian khác nhau.

Giá vàng giảm khi thế giới bất ổn, trái với kỳ vọng thông thường về một loại tài sản an toàn.

Khi tài sản trú ẩn cùng giảm với cổ phiếu

Khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đẩy giá dầu tăng mạnh trong tháng 3 và 4/2026, vàng không tăng theo kỳ vọng với một loại tài sản trú ẩn. Sau khi lập đỉnh trên 5,600 USD/ounce vào tháng 1/2026, giá vàng liên tục rớt 30% về 3,955 USD vào tháng 6-7. Cùng lúc, thị trường chứng khoán chịu áp lực bán khi định giá cổ phiếu trí tuệ nhân tạo bắt đầu điều chỉnh.

Dòng vốn quỹ hoán đổi danh mục cho thấy cú giảm không đơn giản là dao động trên bảng giá. Các quỹ ETF vàng bị rút ròng 12 tỷ USD trong tháng 3, rồi mất thêm 8.9 tỷ USD vào tháng 6/2026.

Nhà đầu tư cá nhân bán vàng ngay giai đoạn bất định lẽ ra phải làm nhu cầu phòng vệ tăng lên. Mâu thuẫn này cho thấy đánh giá rủi ro trong dài hạn bên cạnh nhu cầu tiền mặt tức thời.

Mâu thuẫn này xuất phát từ một ngộ nhận về vai trò của vàng. Tài sản trú ẩn không đồng nghĩa với tài sản luôn tăng giá trong từng ngày khủng hoảng. Khi một cú sốc làm giá cổ phiếu giảm, yêu cầu ký quỹ tăng và nguồn tiền mặt co lại, quyết định đầu tiên của nhiều quỹ là bán thứ chuyển thành tiền nhanh nhất, thay vì bán thứ có triển vọng dài hạn kém nhất.

Đợt chào bán cổ phiếu lần đầu của SpaceX và làn sóng điều chỉnh cổ phiếu công nghệ còn hút tiền khỏi những vị thế đang có lãi. Vàng có thị trường giao dịch sâu và vừa trải qua chu kỳ tăng giá, nên trở thành nguồn tiền sẵn có trên bảng cân đối trước khi vai trò lưu trữ giá trị kịp phát huy.

Vì vậy, mức giảm 30% chưa đủ để kết luận chức năng phòng vệ của vàng đã biến mất. Con số này trước hết cho thấy hệ thống đang thiếu tiền mặt và phải bán tài sản dễ bán nhất. Cơ chế lệnh gọi ký quỹ giải thích vì sao vàng và cổ phiếu có thể cùng giảm trong pha đầu của một cú sốc.

Tiền mặt ép vàng rời khỏi danh mục

Khi giá tài sản thế chấp giảm, sàn giao dịch yêu cầu nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy phải nộp thêm tiền hoặc giảm vị thế. Một quỹ không thể chờ bán tài sản kém thanh khoản với mức giá hợp lý; quỹ phải có tiền đúng thời hạn. Hợp đồng tương lai và ETF vàng có thể được bán nhanh, nên thường trở thành nguồn bù ký quỹ cho khoản lỗ ở cổ phiếu hoặc công cụ nợ.

Cơ chế này từng diễn ra nhiều lần trong lịch sử. Năm 2008, vàng giảm từ 1,011 USD xuống 692.5 USD/ounce, tương đương 30.7%. Tuy vậy, vàng kết thúc năm với mức tăng khoảng 2.8%, còn S&P 500 mất gần 37%. Giá giảm trong pha thanh lý nhưng hiệu quả cả năm vẫn vượt trội cổ phiếu.

Tháng 3/2020 diễn ra theo cùng một trình tự. Giá vàng giảm 11-12%, từ vùng 1,670 USD xuống gần 1,486 USD/ounce, khi nhà đầu tư bán nhiều loại tài sản để gom USD. Sau khi Fed cung cấp thanh khoản quy mô lớn, vàng phục hồi và vượt mốc 2,000 USD/ounce sau 5 tháng. Khả năng phục hồi chỉ xuất hiện khi nhu cầu tiền mặt khẩn cấp hạ nhiệt.

Với điều kiện bình thường, hệ số tương quan giữa vàng và S&P 500 chỉ là gần 0.02, nên vàng giúp phân tán rủi ro. Khi chỉ số biến động VIX vượt 30 điểm, dữ liệu nghiên cứu cho thấy tương quan có thể chuyển sang vùng dương 0.30-0.50 vì các quỹ bán cùng lúc nhiều tài sản để giảm đòn bẩy.

Như vậy, vàng có thể giảm theo các loại tài sản khác trong ngắn hạn nhưng vẫn bảo vệ danh mục trên một chu kỳ dài hơn. Tuy nhiên, lực bán kỹ thuật mới giải thích phía cung. Phía cầu còn chịu tác động của lãi suất thực, yếu tố quyết định chi phí nắm giữ một tài sản không trả lãi như vàng.

Lợi suất thực nâng chi phí nắm giữ vàng

Cú sốc dầu do xung đột Trung Đông làm thị trường nâng dự báo lạm phát. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) dưới thời Chủ tịch Kevin Warsh ưu tiên kiểm soát giá cả và làm suy yếu kỳ vọng cắt giảm lãi suất. Lãi suất cao giúp tiền mặt và trái phiếu tạo thu nhập, còn vàng không trả lãi trái phiếu hay cổ tức.

Điểm so sánh phù hợp là lợi suất thực, tức lợi suất danh nghĩa sau khi trừ lạm phát kỳ vọng. Khi lợi suất thực tăng, nhà đầu tư phải từ bỏ nhiều thu nhập hơn để giữ vàng. Chi phí này còn lớn hơn với quỹ mua vàng bằng vốn vay, vì lãi vay tăng trong khi bản thân vị thế vàng không tạo dòng tiền định kỳ để bù đắp.

Cơ chế định giá vì thế chạy theo hai hướng cùng lúc. Nhà đầu tư cần USD để đáp ứng ký quỹ nên bán vàng; đồng thời, trái phiếu và tiền mặt trở nên hấp dẫn hơn vì lợi suất cao. Một cú sốc địa chính trị có thể làm nhu cầu trú ẩn tăng, nhưng lợi suất thực và nhu cầu thanh khoản vẫn đủ lớn để kéo giá vàng xuống trong ngắn hạn.

Mối quan hệ này giải thích vì sao vàng thường phục hồi sau khi ngân hàng trung ương cung cấp thanh khoản hoặc hạ lãi suất. Khi chi phí vốn giảm, lợi thế thu nhập của tiền mặt và trái phiếu thu hẹp, còn lo ngại về nợ công và pha loãng tiền tệ vẫn còn.

Áp lực lãi suất chủ yếu đi qua danh mục tư nhân, nhưng ngân hàng trung ương thiếu ngoại tệ cũng có thể dùng vàng làm tài sản dự phòng. Trường hợp Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy hành vi bán vàng đôi khi xác nhận khả năng phòng vệ, thay vì phủ định khả năng đó.

Thổ Nhĩ Kỳ bán vàng để bảo vệ nội tệ

Giá năng lượng tăng đầu năm 2026 làm nhu cầu ngoại tệ của Thổ Nhĩ Kỳ phình lên, trong khi đồng lira tiếp tục chịu sức ép. Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ (CBRT) đã sử dụng 26 tỷ USD dự trữ ngoại hối để can thiệp. Khi lượng USD sẵn có giảm, CBRT chuyển sang tài sản dự trữ có thị trường toàn cầu sâu nhất là vàng.

Theo Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), dự trữ vàng của Thổ Nhĩ Kỳ giảm 70 tấn trong quý 1/2026, tương đương 10% tổng lượng nắm giữ, phần lớn diễn ra trong tháng 3. Cùng tháng đó, CBRT dùng thêm 80 tấn vàng cho các hợp đồng hoán đổi lấy ngoại tệ.

Cấu trúc giao dịch mới là yếu tố đáng chú ý. Trong hai tuần đầu can thiệp, số liệu từ Reuters và Bloomberg cho thấy CBRT bán đứt 22 tấn và dùng 34 tấn cho nghiệp vụ hoán đổi, với giá trị thị trường của phần dự trữ sụt giảm vượt 8 tỷ USD.

Hoán đổi là nghiệp vụ vay thanh khoản có thế chấp, khác với bán đứt. Thống đốc CBRT Fatih Karahan xác nhận: “Một phần đáng kể các giao dịch này mang bản chất hợp đồng hoán đổi vàng lấy ngoại tệ kỳ hạn. Nói cách khác, khi đáo hạn, lượng vàng đó sẽ quay về dự trữ của chúng tôi”.

Diễn biến sau đó ủng hộ nhận định trên. Dự trữ vàng của Thổ Nhĩ Kỳ ổn định quanh 535 tấn trong tháng 4/2026, khi các hợp đồng hoán đổi ngắn hạn đáo hạn. Ngân hàng trung ương này đã từng dùng vàng theo cách tương tự vào năm 2020 và 2023.

Đợt bán này chứng minh giá trị của vàng thay vì phủ nhận nó. Với một nền kinh tế mất khả năng tiếp cận thị trường vốn quốc tế, vàng đổi được ra ngoại tệ ngay lập tức mà không cần sự chấp thuận của bất kỳ chính phủ nào.

Áp lực bán trên bề mặt đã che khuất một dịch chuyển ngược chiều trong cấu trúc dòng vốn dài hạn.

Vàng phòng vệ theo hai khung thời gian

Chức năng thứ nhất là phòng vệ biến động ngắn hạn. Vàng có thể không đạt yêu cầu này ở pha thiếu thanh khoản, bởi nhà đầu tư bán chính tài sản dễ chuyển thành tiền. Mức giảm năm 2008, tháng 3/2020 và năm 2026 đều cho thấy giới hạn đó.

Chức năng thứ hai là phòng vệ tiền tệ dài hạn. Vàng không phải nghĩa vụ nợ của Chính phủ, không có rủi ro đối tác và nguồn cung tăng chậm hơn cung tiền. Khi nợ toàn cầu đạt 353 ngàn tỷ USD, rủi ro nằm ở sức mua của tiền pháp định và trái phiếu, không chỉ ở giá cổ phiếu từng quý.

Nhà đầu tư ETF rút 12 tỷ USD trong tháng 3 và 8.9 tỷ USD trong tháng 6 vì chi phí vốn cùng biến động ngắn hạn. Còn các ngân hàng trung ương mua ròng 244 tấn trong quý I/2026, cao hơn mức trung bình 5 năm.

Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc kéo dài chuỗi mua lên 20 tháng và nâng dự trữ lên 2,332 tấn vào tháng 5/2026. Ngân hàng Trung ương Ba Lan mua thêm 45 tấn. Các giao dịch không bảo đảm giá vàng tăng ngay, nhưng cho thấy nhu cầu đa dạng hóa khỏi tiền pháp định vẫn tiếp tục.

Giá vàng trên bảng điện phản ánh nhóm cần thanh khoản ngay, còn tích lũy vật chất phản ánh lo ngại về nợ và sức mua trong nhiều năm. Thước đo theo ngày sẽ đánh giá thấp chức năng mà ngân hàng trung ương sử dụng theo thập niên.

Vì thế, kết luận hợp lý không phải vàng luôn là nơi trú ẩn hoàn hảo hoặc vàng đã mất vai trò. Vàng là tài sản phòng vệ dài hạn có thể chịu bán tháo ngắn hạn chính vì độ thanh khoản cao.

Nhà đầu tư cần đo hiệu quả phòng vệ theo thời hạn của nghĩa vụ tài chính, thay vì dùng vài phiên giảm giá để phán xét cả chu kỳ. Mức giảm 30% năm 2026 kiểm chứng giới hạn của vàng trước cú sốc tiền mặt, cho thấy giá trị dự phòng chỉ bộc lộ đầy đủ sau khi nhu cầu thanh khoản khẩn cấp qua đi.

Đức Quyền