Eo biển Hormuz tắc nghẽn, kinh tế toàn cầu trả giá

Eo biển Hormuz tắc nghẽn, kinh tế toàn cầu trả giá

Sự gián đoạn dòng chảy hàng hóa do chiến sự Iran một lần nữa cho thấy sự gắn kết chặt chẽ của nền kinh tế toàn cầu.

Khoảng 50% lượng lưu huỳnh vận chuyển bằng đường biển trên thế giới đi qua Eo biển Hormuz. Tỷ lệ này cũng lên tới 34% với dầu thô, 29% với khí dầu mỏ hóa lỏng, 19% với khí tự nhiên hóa lỏng, 19% với các sản phẩm dầu tinh chế, 13% với hóa chất (bao gồm phân bón) và gần 10% với nhôm. Đây là một trong những điểm nghẽn quan trọng nhất của kinh tế thế giới – nơi mà mọi quyết định quân sự lẽ ra phải được cân nhắc kỹ lưỡng về mục tiêu, phương tiện và rủi ro. Tuy nhiên, điều đó đã không xảy ra trước cuộc tấn công vào Iran ngày 28/02/2026, và hai tháng sau, thế giới đang phải đối mặt với những hệ quả rõ rệt.

Vậy chúng ta đang ở đâu? Báo cáo Commodity Markets Outlook của Ngân hàng Thế giới (WB) công bố vào ngày 28/04 đã phác họa chi tiết tác động lớn nhất: Sự gián đoạn nguồn cung của hàng loạt mặt hàng thiết yếu kể trên.

Cuộc khủng hoảng này cũng nhấn mạnh một thực tế quan trọng: nền kinh tế toàn cầu không chỉ dựa trên những yếu tố “vô hình”. Đằng sau trí tuệ nhân tạo (AI), năng lượng tái tạo hay các dịch vụ số là một nền tảng vật chất khổng lồ – từ tài nguyên, năng lượng đến chuỗi cung ứng – như nhà văn Anh Ed Conway đã chỉ ra trong cuốn Material World.

Vì vậy, khi dòng chảy của các hàng hóa thiết yếu bị gián đoạn, những tác động tiêu cực sẽ nhanh chóng lan rộng. Theo Ngân hàng Thế giới, việc đóng Eo biển Hormuz đã khiến nguồn cung toàn cầu sụt giảm khoảng 10.1 triệu thùng dầu/ngày trong tháng 3, lớn hơn cả các cú sốc lịch sử như Cách mạng Iran năm 1979, lệnh cấm vận dầu Ả-rập năm 1973, cuộc chiến Kuwait năm 1990 hay chiến tranh Iran-Iraq thập niên 1980. Nguyên nhân trực tiếp là lưu lượng tàu chở dầu qua eo biển giảm từ khoảng 60 tàu/ngày xuống gần như bằng 0 sau ngày 05/03.

Hệ quả là giá năng lượng tăng vọt. Trong tháng 03, giá dầu tăng thêm 46 USD/thùng, mức tăng theo tháng mạnh nhất trong nhiều thập kỷ. Tính đến ngày 20/04, giá nhiên liệu máy bay tại Singapore đã tăng gấp đôi, giá urê tăng 85%, giá LNG tại châu Á tăng 46% và giá dầu Brent tăng 32% kể từ khi chiến sự bắt đầu.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi lớn đặt ra là phần nguồn cung bị gián đoạn có thể được bù đắp đến đâu. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, trong tổng mức thiếu hụt khoảng 20 triệu thùng/ngày, chỉ một phần có thể được thay thế: khoảng 1.5 triệu thùng từ các nhà sản xuất OPEC khác, 5.5 triệu thùng qua các tuyến đường ống thay thế, 3.3 triệu thùng từ tồn kho, 3.9 triệu thùng từ nguồn dầu đang bị trừng phạt, cùng khoảng 1 triệu thùng từ các nguồn bổ sung khác (bao gồm nhiên liệu sinh học và sản lượng từ các nền kinh tế thu nhập cao).

Ngay cả trong kịch bản này, thị trường vẫn thiếu hụt khoảng 4.6 triệu thùng/ngày, tương đương hơn 4% nhu cầu toàn cầu. Đáng chú ý, việc rút tồn kho chỉ là giải pháp tạm thời. Khi nguồn dự trữ cạn dần, mức thiếu hụt có thể gia tăng lên gần 8% tiêu thụ toàn cầu, làm trầm trọng thêm áp lực lên thị trường năng lượng.

Mức sụt giảm nguồn cung dầu năm 2026 là lớn nhất kể từ năm 1973

Tổn thất nguồn cung ban đầu do gián đoạn (triệu thùng/ngày)

Câu hỏi thứ hai – và quan trọng hơn – là việc đóng gần như hoàn toàn Eo biển Hormuz sẽ kéo dài bao lâu, và mất bao lâu để thị trường trở lại trạng thái bình thường.

Hiện giới lãnh đạo Iran vẫn chia rẽ về các nhượng bộ có thể đưa ra, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân. Một thực tế dễ thấy là việc sở hữu vũ khí hạt nhân được coi là yếu tố giúp tăng cường an ninh. Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump đã nhiều lần thay đổi mục tiêu. Thậm chí, một số ý tưởng như thành lập “Công ty Bảo vệ Eo biển”, thu phí tàu thuyền và chia sẻ giữa Mỹ và Iran, cũng được nhắc đến như một phương án mang tính chính trị hơn là thực tiễn.

Trong kịch bản cơ sở, Ngân hàng Thế giới giả định giai đoạn gián đoạn nghiêm trọng nhất sẽ kết thúc vào tháng 5. Sau đó, lưu lượng vận tải qua eo biển sẽ dần phục hồi và trở lại mức trước chiến tranh vào quý cuối năm.

Theo giả định này, chỉ số giá năng lượng toàn cầu có thể tăng khoảng 24% trong năm nay. Giá phân bón dự kiến tăng 31%, trong đó riêng phân urê tăng tới 60%. Trong khi đó, giá thực phẩm chỉ tăng khoảng 2%, nhờ lượng tồn kho lớn từ năm 2025. Tuy nhiên, triển vọng năm tới được đánh giá khó khăn hơn, đặc biệt nếu tình trạng gián đoạn kéo dài.

Rủi ro hiện nghiêng về phía tăng giá. Ngân hàng Thế giới dự báo giá dầu trung bình năm nay ở mức 86 USD/thùng, tương đương kỳ vọng của thị trường kỳ hạn. Tuy nhiên, nếu gián đoạn kéo dài và thiệt hại nghiêm trọng hơn, giá dầu có thể tăng lên khoảng 115 USD/thùng hoặc cao hơn, với tác động lan sang cả năm sau.

Kết luận là gì? Thứ nhất, nền kinh tế toàn cầu gắn kết chặt chẽ hiện nay đặc biệt dễ tổn thương trước các cú sốc từ những tác nhân khó lường.

Thứ hai, dù không thể tránh hoàn toàn gián đoạn, nhu cầu “bảo hiểm” trước các cú sốc nguồn cung nhiên liệu hóa thạch là rất rõ ràng. Điều này càng củng cố sự cần thiết phải đẩy nhanh chuyển đổi sang năng lượng tái tạo và điện hạt nhân.

Thứ ba, vai trò của Mỹ như một đối tác đáng tin cậy đang bị đặt dấu hỏi – không chỉ trong thương mại hay quan hệ với các đồng minh NATO, mà có thể cả trong vai trò nhà cung cấp năng lượng.

Thứ tư, đây là một cú sốc lớn với tác động nặng nề nhất rơi vào các quốc gia nghèo và dễ tổn thương. Giá dầu và phân bón tăng cao sẽ làm trầm trọng thêm áp lực kinh tế, qua đó nhấn mạnh nhu cầu hỗ trợ quốc tế.

Thứ năm, các ngân hàng trung ương sẽ phải đối mặt với bài toán khó khi vừa kiểm soát lạm phát vừa hạn chế tác động tiêu cực đến tăng trưởng. Tuy nhiên, việc giữ vững kỳ vọng lạm phát vẫn là ưu tiên hàng đầu.

Cuối cùng, nền kinh tế toàn cầu sẽ điều chỉnh. Nhưng tốc độ và mức độ điều chỉnh phụ thuộc vào việc chấm dứt sớm phong tỏa. Tin tốt duy nhất là cả ông Trump và Iran đều có lý do mạnh mẽ để kết thúc xung đột: Người dân, nền kinh tế và các đồng minh của họ đều cần điều đó. Liệu họ có làm vậy không? Hy vọng là có.

*Bài viết thể hiện quan điểm của ông Martin Wolf trên Financial Times

Vũ Hạo