Cách Iran thu phí eo biển Hormuz

Cách Iran thu phí eo biển Hormuz

Iran đang tìm cách thiết lập một hệ thống cho phép tàu thuyền được cấp phép đi qua eo biển Hormuz, cho thấy Tehran có thể duy trì cơ chế này ngay cả sau khi cuộc chiến với Mỹ và Israel kết thúc.

Eo biển Hormuz

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần yêu cầu Iran mở lại eo biển hẹp này, nơi từng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu xuất khẩu toàn cầu trước khi Tehran gần như đóng cửa đối với phần lớn tàu thuyền ngay từ đầu chiến sự.

Tuần này, Bộ Ngoại giao Iran cho biết các tàu “không thù địch” sẽ được phép đi qua “với sự phối hợp của các cơ quan có thẩm quyền của Iran” nhưng tàu của Mỹ, Israel hoặc bất kỳ quốc gia nào “tham gia hành động gây hấn” sẽ không được phép.

Ngoại trưởng Abbas Araghchi cho biết Iran sẽ áp đặt một trật tự mới tại eo biển sau chiến tranh, nhấn mạnh rằng nước này có chủ quyền đối với khu vực “dù một số bên có thể coi đây là vùng biển quốc tế”.

“Trong tương lai, chúng tôi sẽ thiết lập các cơ chế mới cho việc lưu thông an toàn”, ông Araghchi nói trên truyền hình nhà nước trong ngày 25/03.

Những tuyên bố này đặt ra nhiều câu hỏi lớn về quyền tiếp cận một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới cũng như hàng loạt vấn đề thực tiễn mà các công ty vận tải phải đối mặt.

Eo biển Hormuz, nơi hẹp nhất chỉ rộng 21 hải lý, được chia đôi giữa lãnh hải Iran và Oman. Tuy nhiên, địa hình uốn cong cùng các dãy núi phía Iran giúp lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran dễ dàng quan sát và nhắm mục tiêu vào các tàu đi qua.

“Đây là eo biển ngoằn ngoèo nhất mà bạn có thể tưởng tượng”, ông Tom Sharpe, cựu chỉ huy hải quân Anh, nói. “Khi đi qua, mối đe dọa đến từ mọi hướng”.

Ngày 26/03, ông Trump tiếp tục kéo dài lệnh dừng tấn công Iran đến ngày 06/04.

Trước xung đột, mỗi ngày có khoảng 135 tàu đi qua tuyến đường này. Nhưng kể từ khi các cuộc tấn công Mỹ–Israel bắt đầu, lưu lượng đã giảm mạnh. Từ ngày 01/03 đến 25/03, chỉ có 116 lượt tàu đi qua — giảm 97% so với cùng kỳ tháng 2, theo dữ liệu của S&P Global.

Các tàu vẫn đi qua chủ yếu thuộc sở hữu của Trung Quốc, Ấn Độ hoặc các quốc gia vùng Vịnh. Một số là tàu thuộc “đội tàu bóng tối” bị phương Tây trừng phạt vì vận chuyển dầu Iran.

Theo Lloyd’s List Intelligence và một nguồn tin trong ngành, một số tàu đã phải trả tới 2 triệu USD để đảm bảo được đi qua an toàn. Một nghị sĩ cấp cao Iran cũng cho biết mọi tàu đi qua tuyến đường này đều phải trả mức phí tương tự.

“Một cơ chế mới đang được triển khai tại tuyến đường này”, ông Alaeddin Boroujerdi nói.

Quy trình cấp phép bao gồm đàm phán giữa Chính phủ các nước với Iran thông qua đại sứ quán. Sau đó, tàu sẽ được cấp một mã nhận dạng và phát trên tần số radio quốc tế VHF 16 khi tiếp cận eo biển.

Cùng lúc đó, nhà chức trách Iran sẽ kiểm tra giấy tờ của tàu, bao gồm điểm đến của hàng hóa và quốc tịch của thủy thủ đoàn.

Kể từ khi chiến sự bùng phát, không có chuyến hàng nào đi qua eo biển Hormuz có điểm đến là Mỹ hoặc châu Âu. Phần lớn hàng hóa hướng tới Đông Á, một số tới Đông Phi và Nam Mỹ, theo dữ liệu theo dõi tàu.

Các tàu hiện di chuyển hoàn toàn trong vùng lãnh hải Iran thay vì theo tuyến hàng hải thông thường. Các nhà phân tích cho rằng điều này cho phép Iran trực tiếp xác minh thông tin tàu, bất chấp việc hệ thống radar và quan sát của nước này bị Mỹ tấn công.

“Có một cấu trúc rõ ràng, có sự điều hành rõ ràng”, một chuyên gia nhận định.

Hai nguồn tin Pakistan tham gia các kênh liên lạc hậu trường với Iran cho biết một số tàu của bên thứ ba đã đổi cờ sang Pakistan để được đi qua eo biển. “Nhiều hãng tàu đang đổi đăng ký sang Pakistan”, một nhà ngoại giao nói.

Nguồn tin còn lại cho biết các sắp xếp này được xem như một tín hiệu giảm căng thẳng gửi tới Tổng thống Trump.

Đại sứ quán Iran tại Madrid cho biết Tehran “cởi mở” với các đề nghị từ tàu Tây Ban Nha đi qua eo biển, coi đây là “quốc gia tôn trọng luật pháp quốc tế”. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez là lãnh đạo châu Âu đầu tiên chỉ trích các cuộc tấn công của Mỹ–Israel.

Các công ty vận tải muốn trả phí để đi qua sẽ phải tìm cách vượt qua các lệnh trừng phạt đối với Iran và lực lượng Vệ binh Cách mạng – vốn bị Mỹ, EU và các nước phương Tây khác liệt vào danh sách tổ chức khủng bố.

Tuy nhiên, bà Claire McCleskey, cựu lãnh đạo tuân thủ tại Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) của Mỹ, cho biết Iran đã xây dựng các mạng lưới thanh toán ngầm.

“Họ có sẵn một hệ thống ‘ngân hàng bóng tối’ để bán dầu, tiếp cận công nghệ bị kiểm soát và tài trợ cho các chương trình vũ khí”, bà nói. “Việc sử dụng các công ty bình phong và tài khoản tại các ngân hàng trên toàn cầu để nhận tiền là hoàn toàn khả thi”.

Hơn 3,000 tàu đang mắc kẹt tại vùng Vịnh do eo biển Hormuz gần như bị đóng cửa © Elke Scholiers/Getty Images

Một số công ty Ấn Độ và Trung Quốc có tàu đi qua eo biển kể từ khi chiến sự bắt đầu đã không phản hồi yêu cầu bình luận. Bộ Ngoại giao Ấn Độ cho biết Iran không yêu cầu bất kỳ khoản phí nào để đảm bảo an toàn.

Trong khi đó, các chủ tàu châu Âu và Mỹ cho biết họ không biết về bất kỳ hệ thống thanh toán nào. “Tôi nghe nhiều về chuyện này, nhưng không ai có thể xác nhận chắc chắn việc trả vài triệu USD là có thật”, ông SV Anchan, CEO Safesea Group, nói.

Iran cũng viện dẫn các tiền lệ lịch sử khi các quốc gia thu phí sử dụng tuyến đường chiến lược. Trong nhiều thế kỷ, Đan Mạch từng thu phí tàu qua eo biển Baltic, gọi là Sound Dues, trước khi bị bãi bỏ năm 1857.

Một quan chức Phòng Thương mại Tehran cho rằng việc thu phí tương tự như kênh đào Suez – nơi tàu thuyền phải trả tiền để đi qua – và có thể mang lại 70–80 tỷ USD mỗi năm.

Tuy nhiên, theo luật biển quốc tế, Iran có quyền điều tiết giao thông và tạm dừng lưu thông vì lý do an ninh, nhưng không được cản trở “quyền đi qua vô hại” hoặc phân biệt đối xử giữa các quốc gia.

Dù Iran và Mỹ đều chưa tham gia Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, các quy định này vẫn thường được coi là chuẩn mực quốc tế.

Các nhà ngoại giao cảnh báo nếu Iran tiếp tục kiểm soát chặt eo biển Hormuz, các nước vùng Vịnh có thể tìm kiếm phương án thay thế như xây dựng đường ống, qua đó làm suy giảm vai trò của tuyến đường này.

Vũ Hạo