Sự rạn nứt của trật tự năng lượng toàn cầu

Sự rạn nứt của trật tự năng lượng toàn cầu

Quyết định chính thức của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) về việc rời khỏi Tổ chức các Nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) và liên minh OPEC+ vào ngày 1 tháng 5 năm 2026 đã tạo ra một cú sốc địa chính trị và tài chính sâu sắc.

Trong bối cảnh xung đột căng thẳng giữa liên minh Mỹ – Israel và Iran, hành động này không chỉ là tranh chấp về hạn ngạch sản xuất mà còn là bước đi chiến lược nhằm tái định nghĩa sự tự chủ kinh tế của Abu Dhabi. Đối với Washington, việc mất đi sự phối hợp giá cả từ đồng minh thân cận nhất vùng Vịnh đã gây áp lực trực tiếp lên hệ thống petrodollar, tính thanh khoản của thị trường trái phiếu Chính phủ Mỹ (US Treasuries) và sự ổn định của chính sách tiền tệ toàn cầu.

Nền tảng chiến lược và sự dịch chuyển tư duy

Mối quan hệ UAE – Hoa Kỳ vốn được xây dựng trên các thỏa thuận an ninh và năng lượng từ thập niên 1970. Thỏa thuận Hợp tác Quốc phòng (DCA) năm 1994 đã cho phép quân đội Mỹ hiện diện tại các cơ sở trọng yếu như Căn cứ Không quân Al Dhafra và cảng Jebel Ali.

Đến năm 2026, UAE đã trở thành đối tác Ả Rập duy nhất tham gia sáu chiến dịch liên quân cùng Mỹ và vận hành các hệ thống vũ khí tiên tiến như THAAD. Bên cạnh đó, “Tiêu chuẩn vàng” từ Thỏa thuận hạt nhân 123 ký năm 2009 đã gắn chặt tương lai năng lượng sạch của UAE vào quỹ đạo công nghệ của Mỹ. Tuy nhiên, việc rời khỏi OPEC năm 2026 cho thấy những ràng buộc truyền thống đã không còn phù hợp với tầm nhìn “UAE 2071” và nhu cầu huy động vốn cho chuyển đổi xanh.

Động lực kinh tế: Khối lượng đối đầu với giá cả

Sự rạn nứt xuất phát từ mâu thuẫn cơ cấu giữa UAE và Ả Rập Xê-út. Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) đã đầu tư hàng chục tỷ đô la để nâng công suất lên 5 triệu thùng/ngày vào năm 2027, nhưng thực tế thường bị hạn ngạch OPEC+ kiềm tỏa ở mức 3.2 triệu thùng/ngày.

Trong khi Ả Rập Xê-út (dưới thời Thái tử MBS) ưu tiên giữ giá cao cho Tầm nhìn 2030, thì Tổng thống UAE Sheikh Mohamed bin Zayed (MBZ) muốn “tiền tệ hóa” trữ lượng dầu nhanh nhất có thể để tài trợ cho các ngành công nghiệp tương lai như AI và năng lượng tái tạo.

Tại thời điểm hậu OPEC+, UAE nắm giữ tới 25% tổng công suất nhàn rỗi của toàn bộ tổ chức, khiến việc họ rời đi làm suy yếu nghiêm trọng khả năng điều tiết thị trường của cartel (tình trạng độc quyền do các doanh nghiệp đạt được bằng cách liên kết với nhau để kiểm soát thị trường).

Thách thức đối với hệ thống petrodollar và hạ tầng tài chính mới

Việc UAE rời OPEC đe dọa trực tiếp đến cơ chế thỏa thuận trao đổi dầu mỏ lấy USD (petrodollar). Các quan chức UAE đã cảnh báo về khả năng thanh toán dầu mỏ bằng đồng Nhân dân tệ (CNY) nếu tình trạng thiếu hụt thanh khoản USD do chiến tranh tiếp diễn.

Với việc Trung Quốc tiêu thụ 35% lượng dầu của UAE, việc chuyển sang định giá bằng CNY cho dầu thô Murban có thể loại bỏ nhu cầu khoảng 80 triệu USD mỗi ngày trong hệ thống.

Song song đó, UAE đang tiên phong xây dựng hạ tầng tài chính “hậu đô la” qua dự án mBridge – nền tảng đa tiền tệ kỹ thuật số (CBDC) cho phép thanh toán xuyên biên giới không cần SWIFT hay hệ thống ngân hàng Mỹ. Để đối phó, Bộ Tài chính Mỹ đã đề xuất một đường dây hoán đổi tiền tệ (swap line) khẩn cấp nhằm “mua” sự trung thành của Abu Dhabi với đồng đô la.

Tác động đến thị trường trái phiếu và vĩ mô

UAE là một chủ nợ lớn của Hoa Kỳ với 332 tỷ USD chứng khoán nắm giữ tính đến tháng 5 năm 2026, trong đó có 43 tỷ USD trái phiếu dài hạn và 59 tỷ USD trái phiếu ngắn hạn. Tuy nhiên, tổng tài sản thực tế do các quỹ chủ quyền như ADIA, Mubadala quản lý vượt quá 2 ngàn tỷ USD. Khi eo biển Hormuz bị đóng cửa và doanh thu USD sụt giảm, rủi ro “bán tháo mất trật tự” trái phiếu Mỹ để duy trì tỷ giá cố định đồng Dirham trở nên hiện hữu. Sự thay đổi trong danh mục của ADIA, từ trái phiếu chính phủ sang tài sản tư nhân chiếm 12-17%, cũng làm giảm nguồn cung vốn giá rẻ để bù đắp thâm hụt ngân sách Mỹ.

Hệ quả là sự biến động giá dầu trở nên khó dự báo hơn, tạo ra “cơn ác mộng” lạm phát cho Cục Dự trữ Liên bang (Fed). Tại cuộc họp tháng 4 năm 2026, Fed buộc phải giữ lãi suất ở mức 3.5%–3.75% dù kinh tế chậm lại, do lo ngại giá dầu vượt 110 USD/thùng. Đồng thời, lợi suất trái phiếu 10 năm của Mỹ đã tăng vọt lên 4.45% khi các nhà đầu tư đòi hỏi mức bù đắp rủi ro cao hơn trong một thế giới mà petrodollar không còn là sự đảm bảo tuyệt đối.

Sự ra đi của UAE khỏi OPEC+ đánh dấu sự kết thúc của một kỷ nguyên và khởi đầu cho một trật tự năng lượng song song. Mặc dù Washington có thể coi việc suy yếu tầm ảnh hưởng của OPEC là một thắng lợi đối ngoại, nhưng cái giá phải trả là sự bất ổn về tài chính và xói mòn vị thế độc tôn của đồng USD. Trong một thế giới đa cực, nơi năng lượng trở thành công cụ tái định hình quyền lực tiền tệ, Hoa Kỳ phải đối mặt với thực tế rằng sự bảo trợ quân sự không còn đủ để đảm bảo sự trung thành về tài chính từ các đồng minh chiến lược.

Chu Tuấn Phong