Số liệu việc làm nhảy múa loạn xạ, làm khó cho Fed và nhà đầu tư

Số liệu việc làm nhảy múa loạn xạ, làm khó cho Fed và nhà đầu tư

Thống kê chính thức về số việc làm hàng tháng của Mỹ thay đổi quá nhiều sau mỗi lần công bố, khiến cho các nhà hoạch định chính sách cũng như nhà đầu tư rất khó đưa ra được quyết định chính xác.

Sự chính xác của các thống kê kinh tế vĩ mô là điều kiện tiên quyết cho các quyết định đúng đắn tạo nên sự ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu, trong đó số liệu việc làm phi nông nghiệp (NFP) của Mỹ đóng vai trò trụ cột quan trọng.

Tuy nhiên, giai đoạn từ năm 2022 đến 2025 đã chứng kiến một hiện tượng đáng báo động: các báo cáo việc làm ban đầu liên tục bị điều chỉnh với quy mô đôi khi lên tới hàng trăm ngàn việc làm mỗi tháng.

Mới đây nhất hôm 09/01/2026, Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS) thông báo nền kinh tế Mỹ tạo ra 50 ngàn việc làm trong tháng 12/2025, đồng thời điều chỉnh số liệu việc làm tháng 10 từ giảm 105 ngàn xuống giảm 173 ngàn. Nói cách khác, chỉ riêng quy mô điều chỉnh của tháng 10 (68 ngàn) đã lớn hơn toàn bộ số việc làm tạo mới trong tháng 12 (50 ngàn).

Sự sai lệch này đã vượt ra khỏi khuôn khổ của vấn đề kỹ thuật thống kê thuần túy và đang tạo ra một bức màn “sương khói mờ nhân ảnh” che khuất thực trạng suy yếu của nền kinh tế, dẫn đến những sai lầm trong điều hành chính sách.

Việc Cục Dự trữ Liên bang (Fed) dựa vào những con số ban đầu quá lạc quan để duy trì lãi suất cao đã gây ra những tổn hại cho doanh nghiệp, người dân và làm xói mòn niềm tin của các nhà đầu tư.

Gốc rễ của sự sai lệch số liệu

Để hiểu tại sao các đợt điều chỉnh lại có quy mô lớn đến vậy, trước hết cần phân tích quy trình vận hành của Cục Thống kê Lao động Mỹ.

Cục thu thập dữ liệu thông qua hai cuộc khảo sát riêng biệt: Khảo sát Cơ sở kinh doanh để tính toán số lượng việc làm phi nông nghiệp và Khảo sát Hộ gia đình để xác định tỷ lệ thất nghiệp. Số liệu liên tục bị sửa đổi, điều chỉnh sau khi công bố trong những năm qua là NFP.

Quy trình công bố NFP bao gồm ba giai đoạn: ước tính lần đầu, hai lần điều chỉnh hàng tháng sau đó khi có thêm dữ liệu phản hồi, và cuối cùng là đợt điều chỉnh chuẩn (benchmark revision) hàng năm dựa trên hồ sơ thuế bảo hiểm thất nghiệp bao phủ gần 95% lực lượng lao động.

Nguyên nhân chính dẫn đến sai lệch nghiêm trọng trong giai đoạn 2023-2025 là sự sụt giảm của tỷ lệ phản hồi từ phía doanh nghiệp. Tỷ lệ phản hồi ban đầu cho khảo sát đã giảm từ mức khoảng 60-70% trước đại dịch xuống chỉ còn khoảng 43% vào năm 2025. Nguyên nhân của tình trạng này có thể kể đến như: ngân sách và biên chế của Cục Thống kê Lao động Mỹ bị giảm, hoạt động kinh doanh khó khăn khiến doanh nghiệp chậm phản hồi khảo sát, và phương thức khảo sát lỗi thời.

Khi thiếu hụt dữ liệu thực tế, Cục Thống kê Lao động Mỹ buộc phải dựa nhiều hơn vào các mô hình toán học để “điền vào chỗ trống”.

Sự sai lệch trong số liệu không mang tính ngẫu nhiên mà thể hiện một xu hướng có hệ thống: số liệu ban đầu hầu như luôn lạc quan hơn thực tế.

Việc điều chỉnh giảm tổng cộng hơn 911,000 việc làm trong giai đoạn 12 tháng kết thúc vào tháng 3/2025 tương đương với việc mỗi tháng nền kinh tế tạo ra ít hơn khoảng 75 ngàn việc làm so với những gì người dân và các nhà hoạch định chính sách tin tưởng.

Số liệu việc làm của BLS thường xuyên được điều chỉnh giảm so với lần công bố đầu tiên, thể hiện qua số cột màu đỏ nhiều hơn áp đảo so với số cột màu xanh trong giai đoạn 2022-2025.

Fed mò mẫm với số liệu sai lệch

Fed có hai nhiệm vụ quan trọng là kiểm soát giá cả và tối đa hóa việc làm. Các quan chức Fed luôn tuyên bố rằng các chính sách tiền tệ được đưa ra dựa trên phương châm “căn cứ vào dữ liệu”.

Do vậy, khi dữ liệu đầu vào bị lỗi, chất lượng các quyết định của Fed là một dấu hỏi lớn. Trong suốt năm 2024 và đầu năm 2025, Fed đã duy trì một lập trường diều hâu với lãi suất cao, dựa trên niềm tin rằng thị trường lao động “vẫn rất mạnh mẽ” và “có khả năng phục hồi đáng kinh ngạc”.

Tuy nhiên, các số liệu việc làm sau điều chỉnh cho thấy thị trường lao động đã bắt đầu rạn nứt từ quý 2/2024. Đến cuối năm 2025, khi các đợt điều chỉnh giảm hàng trăm ngàn việc làm được công bố cùng lúc với sự gia tăng của tỷ lệ thất nghiệp lên 4.6%, Fed đã buộc phải cắt giảm lãi suất dồn dập để ngăn chặn một cuộc suy thoái sâu.

Chủ tịch Fed Jerome Powell phải thừa nhận trước công chúng hôm 10/12 rằng số liệu của Cục Thống kê Lao động Mỹ cần được nhìn nhận với một ánh mắt hoài nghi. Phát biểu này là một đòn giáng mạnh vào uy tín của cơ quan thống kê quốc gia.

Nếu Fed có được số liệu chính xác ngay từ đầu, lãi suất có thể đã được cắt giảm sớm hơn ít nhất 6 tháng. Việc giữ lãi suất ở mức 5.25% – 5.50% trong một thời gian quá dài đã kìm hãm các hoạt động kinh tế nhạy cảm với chi phí vốn.

Sự chậm trễ của Fed trong việc điều chỉnh lãi suất do dữ liệu lỗi đã tạo ra một môi trường kinh tế khắc nghiệt một cách không cần thiết, cũng như làm gia tăng căng thẳng giữa Chủ tịch Fed và Tổng thống Trump – người liên tục yêu cầu giảm lãi suất thật nhanh.

Người lao động là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp và đau đớn nhất. Khi Fed giữ lãi suất cao vì tin rằng thị trường lao động đang “nóng”, các doanh nghiệp thực tế đang phải vật lộn với chi phí vay vốn đã âm thầm cắt giảm giờ làm hoặc ngừng tuyển dụng.

Do các doanh nghiệp thắt chặt chi tiêu trước áp lực lãi suất, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (16-24 tuổi) đã vọt lên 10.6% vào tháng 11/2025, gây ra những tổn hại lâu dài đối với kỹ năng và thu nhập của thế hệ trẻ.

Việc lãi suất cho vay mua nhà và tiêu dùng duy trì ở mức cao đã khiến gánh nặng tài chính của các hộ gia đình tăng lên, trong khi thu nhập thực tế bị bào mòn bởi lạm phát và tiền lương trì trệ.

Nếu số liệu việc làm chính xác, rất có thể Fed đã hạ lãi suất sớm hơn và nhanh hơn.

Bài toán khó cho nhà đầu tư

Trên thị trường tài chính, thông tin là loại hàng hóa quý giá nhất. Khi nguồn thông tin quan trọng như báo cáo việc làm trở nên không đáng tin cậy, sự bất ổn và biến động sẽ gia tăng theo cấp số nhân.

Các thị trường tài chính thường phản ứng rất mạnh với số liệu NFP mới được công bố. Khi một báo cáo “tốt ảo” được đưa ra, lợi suất trái phiếu thường tăng vọt do nhà đầu tư suy luận rằng Fed sẽ không cần hạ lãi suất để kích thích kinh tế, và giá các loại cổ phiếu, trái phiếu sẽ đi xuống.

Trong giai đoạn 2024-2025, thị trường rơi vào trạng thái kỳ quặc “tin xấu là tin tốt” khi các nhà đầu tư mong chờ số liệu việc làm kém để Fed giảm lãi suất. Tuy nhiên, khi mức độ điều chỉnh giảm số liệu quá lớn (như đợt -911,000 việc làm năm 2025), sự lạc quan biến mất và thay thế bằng nỗi sợ hãi suy thoái thực sự.

Ngoài ra, việc chính quyền sa thải lãnh đạo Cục Thống kê Lao động Mỹ và các cáo buộc thao túng chính trị đã khiến các nhà đầu tư quốc tế lo ngại về chất lượng dữ liệu kinh tế Mỹ, dẫn đến việc rút vốn khỏi các tài sản truyền thống để chuyển sang các tài sản trú ẩn hoặc thay thế.

Khi số liệu thống kê chính thức không đáng tin cậy, các nhà đầu tư chuyên nghiệp buộc phải nhìn vào hàng loạt thước đo thay thế để đánh giá tình hình, cụ thể là:

Số đơn xin trợ cấp thất nghiệp hàng tuần: Đây là dữ liệu thực tế nhất, phản ánh trực tiếp tình trạng sa thải mà không phụ thuộc vào các mô hình ước tính phức tạp của Cục Thống kê Lao động Mỹ.

Báo cáo việc làm tư nhân ADP: Mặc dù có phương pháp luận khác biệt, ADP cung cấp một cái nhìn độc lập từ dữ liệu bảng lương thực tế của khu vực tư nhân, giúp kiểm chứng tính xác thực của NFP.

Chỉ số Quản trị mua hàng (PMI) – Cấu phần việc làm: Dữ liệu từ ISM cho thấy ý định tuyển dụng thực tế của các nhà quản trị mua hàng, vốn là những người sát sườn nhất với hoạt động kinh doanh.

Báo cáo JOLTS (Cơ hội việc làm): Đặc biệt chú ý đến tỷ lệ nghỉ việc. Sự sụt giảm của tỷ lệ này thường là chỉ báo sớm cho thấy thị trường lao động đang nguội lạnh.

Sự thành công trong đầu tư sẽ không còn thuộc về những người phản ứng nhanh nhất với các con số ước tính ban đầu, mà thuộc về những người có khả năng phân tích sâu sắc các xu hướng ngầm và biết cách đối chiếu nhiều nguồn thông tin.

Đức Quyền