Khi bạc trở thành vũ khí kinh tế

Khi bạc trở thành vũ khí kinh tế

Lịch sử kinh tế thế giới hiếm khi chứng kiến một sự đảo chiều ngoạn mục và trớ trêu như mối quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc liên quan đến kim loại bạc. Năm 1934, Mỹ khiến kinh tế Trung Quốc điêu tàn vì bạc. Năm 2026, Trung Quốc lại dùng bạc để phản đòn Mỹ.

Ảnh minh họa.

Bài học xương máu năm 1934

Vào những năm 1930, trong khi phần lớn thế giới đã chuyển sang bản vị vàng hoặc các hệ thống tiền tệ pháp định, Trung Quốc vẫn là quốc gia lớn duy nhất trung thành với bản vị bạc. Việc dùng bạc làm trụ cột tiền tệ giúp Trung Quốc tránh được vòng xoáy lạm phát của thế giới, nhưng cũng khiến quốc gia này chịu ảnh hưởng từ một chính sách bất ngờ của Washington.

Ngày 19/06/1934, Tổng thống Franklin D. Roosevelt đã ký Đạo luật Mua bạc dưới áp lực của một nhóm chính trị gia đại diện cho các bang khai thác mỏ ở miền Tây nước Mỹ. Mục tiêu công khai của đạo luật là để Mỹ gia tăng dự trữ bạc nhưng ai cũng hiểu rằng mục đích thực tế là hỗ trợ giá bạc cho các ông chủ khai thác mỏ nội địa

Đạo luật ngay lập tức kích hoạt một đợt tăng giá bạc trên toàn cầu, từ mức 45 xu/ounce khi đạo luật mới được ban hành lên 64 xu/ounce vào cuối năm 1934 và lên 81 xu/ounce vào năm 1935.

Đối với Trung Quốc, việc Chính phủ Mỹ tăng tích trữ bạc là một thảm họa kinh tế. Giá bạc thế giới cao hơn giá nội địa đã khiến bạc chảy ra khỏi Trung Quốc với tốc độ chóng mặt để tìm kiếm lợi nhuận từ các đợt thu mua của Kho bạc Mỹ.

Việc mất đi lượng lớn bạc – vốn là cơ sở tiền tệ – đã dẫn đến tình trạng cung tiền co hẹp đột ngột, gây ra giảm phát nghiêm trọng và một cuộc khủng hoảng tín dụng tại các trung tâm tài chính như Thượng Hải.

Nguồn: ĐQ tổng hợp từ nghiên cứu của tác giả Richard C.K. Burdekin đăng trên tạp chí China Economic Review số 19 năm 2008.

Đối mặt với thảm họa kinh tế, chính quyền Trung Quốc khi đó đã nhiều lần gửi thông điệp ngoại giao đến Tổng thống Mỹ trong năm 1934 và 1935, đề nghị điều chỉnh chính sách để hài hòa lợi ích của cả hai bên. Tất cả đều bị Washington bỏ ngoài tai. Đạo luật Mua bạc năm 1934 của Mỹ tiếp tục hoạt động như một máy hút khổng lồ, rút bạc khỏi Trung Quốc.

Tháng 11/1935, Trung Quốc buộc phải từ bỏ chế độ bản vị bạc, chuyển sang tiền giấy hoàn toàn. Sự sụp đổ này không chỉ là một thay đổi về kỹ thuật tiền tệ mà còn là một cú sốc làm suy yếu Chính phủ, tạo tiền đề cho lạm phát phi mã những năm sau đó.

Gần 100 năm đã trôi qua, các mô hình kinh tế, thời vận quốc gia đã đổi thay nhiều, nhưng bài học của năm 1934 là điều mà các chiến lược gia Trung Quốc không bao giờ quên.

Đòn đáp trả năm 2025

Bước sang quý 4/2025, Mỹ và Trung Quốc một lần nữa lại đối đầu liên quan tới bạc. Ngày 26/10/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc ban hành Thông báo số 68, thiết lập một chế độ cấp phép xuất khẩu nghiêm ngặt đối với bạc, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và kéo dài ít nhất đến hết năm 2027.

Về lý thuyết, Trung Quốc không cấm hoàn toàn xuất khẩu bạc. Tuy nhiên, Bắc Kinh đã thiết lập các rào cản kỹ thuật và tài chính để chỉ 44 doanh nghiệp nhà nước hoặc các tập đoàn lớn có sự kiểm soát của Chính phủ mới được phép tham gia xuất khẩu.

Nguồn: ĐQ tổng hợp từ Thông báo số 68/2025 của Bộ Thương mại Trung Quốc

Năm 2024, Trung Quốc chiếm 13.4% sản lượng khai thác bạc toàn cầu, việc mất đi nguồn cung này đã đủ khiến thị trường bạc thêm điêu đứng trong bối cảnh cung đã không đủ cầu suốt 5 năm liên tiếp. Nhưng mọi chuyện còn tồi tệ hơn thế, vì Trung Quốc kiểm soát tới 60-70% năng lực tinh chế bạc trên thế giới, hàng ngàn tấn quặng bạc được khai thác ở Mexico, Peru, Chile… phải được đưa tới Trung Quốc để tinh luyện.

Chính sách hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc từ đầu năm 2026 có thể ngay lập tức gây ra tình trạng khan hiếm bạc vật chất trên thị trường quốc tế.

Công chúng và truyền thông hay dùng giá bạc trên sàn Comex tại New York (Mỹ) để đưa tin, coi giá bạc Comex là thước đo chuẩn mực của thị trường bạc quốc tế.

Tuy nhiên trong bối cảnh thiếu hụt bạc như hiện nay, giá trên sàn Comex ngày càng xa rời thực tế. Giá trên bảng điện “sập” đấy, có vẻ rẻ đấy, nhưng thực tế không ai mua được bạc vật chất số lượng lớn với giá đó. Giá bạc hiện nay đang được quyết định bởi Trung Quốc – quốc gia sản xuất và tiêu thụ bạc số 1 thế giới.

Bạc là “Khoáng sản thiết yếu”: Phản ứng muộn màng của Washington

Ngày 7/11/2025, tức chưa đầy hai tuần sau khi Trung Quốc ra thông báo số 68 về kế hoạch hạn chế xuất khẩu bạc, Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) đã chính thức thêm bạc vào Danh sách Khoáng sản thiết yếu. Đây là một bước đi mang tính hình thức cho thấy sự lúng túng của Mỹ trước sự phụ thuộc quá lớn vào đối thủ.

Theo Đạo luật Năng lượng năm 2020, một khoáng sản được coi là thiết yếu nếu nó có vai trò không thể thay thế trong sản xuất, có chuỗi cung ứng dễ bị tổn thương và đóng vai trò quan trọng đối với an ninh quốc gia.

Việc đưa bạc vào danh sách này giúp các dự án khai thác bạc nội địa (như dự án Calico của Apollo Silver) được ưu tiên cấp phép và có thể nhận được trợ cấp từ Chính phủ. Washington cũng có thể sẽ lập kho dự trữ chiến lược cho bạc trong tương lai, tương tự như đã làm với dầu thô.

Tuy nhiên, số liệu thực tế cho thấy sự yếu thế của nền kinh tế lớn nhất thế giới: Mỹ phụ thuộc vào nhập khẩu khoảng 70% nhu cầu bạc hàng năm, kho dự trữ quốc phòng hiện tại gần như không còn bạc sau khi đã bán sạch trong các thập kỷ trước để cân đối ngân sách, và các dự án khai thác mới thường mất từ 8 đến 12 năm để đi vào hoạt động chính thức.

Ứng dụng rộng khắp của bạc từ kinh tế tới an ninh quốc gia

Bạc có độ dẫn điện và dẫn nhiệt cao nhất trong tất cả nguyên tố hóa học. Trong các ứng dụng tần số cao như mạng 5G và phần cứng AI, bạc giúp giảm thiểu hiện tượng mất tín hiệu và nhiệt lượng dư thừa – những yếu tố quyết định đến hiệu năng hệ thống. Bạc cũng là thành phần thiết yếu của ngành năng lượng mặt trời (quang điện), khi ngành này tiêu thụ khoảng 30% lượng bạc công nghiệp toàn cầu.

Một chiếc xe điện cũng chứa từ 25 đến 50 gram bạc, cao gấp đôi so với xe chạy xăng truyền thống, cụ thể là cho các hệ thống quản lý pin (BMS), các tiếp điểm sạc và vi mạch điều khiển…

Mặc dù đã có những nỗ lực “thay bạc bằng đồng”, nhưng hiệu suất và độ bền vẫn là rào cản lớn đối với việc triển khai đại trà trong ngắn hạn. Hơn nữa, việc thay đổi nguyên liệu từ bạc thành đồng đòi hỏi phải thay thế nhiều máy móc, dây chuyền.

Một trong những khía cạnh ít được thảo luận rộng rãi nhưng lại cực kỳ quan trọng là vai trò của bạc đối với các hệ thống vũ khí hiện đại. Các báo cáo phân tích năm 2025 cho thấy nhu cầu từ quân đội có thể cao hơn nhiều so với các con số thống kê chính thức của các tổ chức như Silver Institute.

Tên lửa hành trình Tomahawk cần bạc ở các mạch điện và chip dẫn đường. Tiêm kích F-35 Lightning II sử dụng bạc trong các hệ thống điện tử hàng không và lớp phủ tàng hình để đảm bảo khả năng liên lạc và chống nhiễu. Vũ khí siêu thanh (bay với tốc độ trên Mach 5) sinh ra nhiệt lượng cực lớn, đòi hỏi các hợp kim dựa trên bạc để quản lý nhiệt và duy trì tính toàn vẹn của mạch điện. Bạc cũng được sử dụng ở các tấm pin năng lượng mặt trời không gian và các thiết bị liên lạc vệ tinh vì tính ổn định trong môi trường khắc nghiệt.

Thuế quan và khoáng sản: Đòn nào mạnh hơn?

Chính sách nổi bật của Tổng thống Donald Trump năm 2025 là áp thuế nhập khẩu cao đối với hàng hóa từ khắp nơi trên thế giới để buộc các tập đoàn đa quốc gia di dời nhà máy về Mỹ. Tuy nhiên, Trung Quốc đã tung ra một phản đòn chiến lược: Kiểm soát nguồn nguyên liệu đầu vào thiết yếu.

Các tập đoàn như Samsung, Tesla, Apple, TSMC, Toyota, Hyundai đang đứng trước một bài toán không có lời giải dễ dàng.

Nếu ở lại Mỹ, doanh nghiệp có thể tránh được thuế quan của ông Trump khi tiêu thụ cho thị trường Mỹ, nhưng lại không có bạc để sản xuất. Việc mua bạc từ các nguồn ngoài Trung Quốc (như Mexico hay Peru) đang bị đẩy lên mức giá “cắt cổ” do sự khan hiếm vật chất toàn cầu.

Nếu chuyển sang Trung Quốc, doanh nghiệp được đảm bảo nguồn cung bạc cũng như đất hiếm ưu tiên cho nội địa, nhưng sẽ phải đối mặt với các rào cản thuế quan khi xuất khẩu ngược về Mỹ.

Trong bối cảnh bạc là thành phần không thể thay thế trong các sản phẩm công nghệ cao, nhiều doanh nghiệp có thể sẽ chọn phương án duy trì hoặc mở rộng sản xuất tại Trung Quốc để đảm bảo không bị đứt gãy dây chuyền sản xuất, hoàn toàn đi ngược lại mục tiêu “đưa việc làm trở lại Mỹ” của ông Trump.

Đức Quyền