Cơn khát vốn toàn cầu và sự trở lại của bài toán bị lãng quên

Cơn khát vốn toàn cầu và sự trở lại của bài toán bị lãng quên

Hiểu rõ cả “nguồn vốn” và “nhu cầu sử dụng vốn” sẽ ngày càng trở nên quan trọng khi cuộc cạnh tranh giành dòng tiền trên thị trường tài chính bước vào giai đoạn mới.

Trong lĩnh vực kinh tế học và tài chính, bài phân tích “nguồn vốn và sử dụng vốn” (sources and uses of funds) từng được xem là công cụ nền tảng.

Dù là đánh giá cán cân thanh toán của một quốc gia hay phân tích khả năng thị trường hấp thụ nhu cầu vay vốn của chính phủ và doanh nghiệp, việc xác định dòng vốn đến từ đâu và được sử dụng vào mục đích gì luôn đóng vai trò then chốt. Cách tiếp cận này giúp phát hiện những mất cân đối mang tính cấu trúc trước khi chúng trở thành rủi ro đối với nền kinh tế hoặc thị trường tài chính.

Tuy nhiên, trong suốt nhiều năm thanh khoản toàn cầu dồi dào, khuôn khổ phân tích này dần bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

Trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2008, hệ thống tài chính vận hành như một “cỗ máy tạo thanh khoản”, liên tục mở rộng tín dụng, gia tăng đòn bẩy và bơm thêm nguồn vốn mới vào nền kinh tế. Kết quả là nợ tích tụ tới những mức không còn bền vững.

Khi mô hình đó sụp đổ, thế giới bước vào một giai đoạn hoàn toàn khác. Các ngân hàng trung ương mở rộng bảng cân đối kế toán với quy mô chưa từng có, triển khai các chương trình mua tài sản khổng lồ và duy trì lãi suất ở mức cực thấp trong thời gian dài.

Trong môi trường đó, nguồn vốn gần như luôn sẵn có. Câu hỏi về việc ai sẽ cung cấp vốn và liệu nguồn vốn có đủ đáp ứng nhu cầu hay không trở nên ít cấp thiết hơn.

Nhưng bối cảnh hiện nay đang thay đổi nhanh chóng.

Lạm phát quay trở lại, các ngân hàng trung ương thu hẹp bảng cân đối kế toán và mặt bằng lãi suất không còn ở mức gần bằng 0. Đồng thời, thanh khoản nội sinh từ khu vực tư nhân cũng đang hồi phục mạnh mẽ, tạo ra một cấu trúc thị trường hoàn toàn khác so với thập niên trước.

Tác giả bài viết Mohamed El-Erian, Cố vấn kinh tế trưởng tại Allianz và là Giảng viên trường Wharton, cho rằng những thay đổi đang diễn ra buộc chúng ta phải quay lại với kỷ luật phân tích “nguồn vốn và sử dụng vốn”. Đây là công cụ cần thiết để nhận diện và giảm thiểu những hệ quả tiêu cực có thể phát sinh từ sự mất cân đối ngày càng lớn giữa nhu cầu vốn và nguồn cung vốn trên toàn cầu.

Càng chậm thích nghi với thực tế mới này, các nhà hoạch định chính sách và giới đầu tư càng đối mặt với nguy cơ định giá sai tài sản, phân bổ nguồn lực kém hiệu quả và làm gia tăng biến động trên thị trường tài chính.

Mohamed El-Erian, Cố vấn kinh tế trưởng tại Allianz và là Giảng viên trường Wharton

Nhu cầu vốn khổng lồ đang hình thành

Nhu cầu huy động vốn trên toàn cầu đang tăng với tốc độ đáng kinh ngạc. Đợt IPO của SpaceX tuần trước chỉ là ví dụ nổi bật nhất cho xu hướng này.

Thương vụ đình đám đó phản ánh một thực tế rộng lớn hơn: Các công ty công nghệ đang hút về lượng vốn chưa từng có trong lịch sử hiện đại và đà tăng vẫn chưa có dấu hiệu chững lại.

Sau SpaceX, những cái tên như Anthropic hay OpenAI nhiều khả năng cũng sẽ tiến hành các đợt huy động vốn với quy mô và mức định giá gây choáng ngợp. Trong cuộc đua AI ngày càng khốc liệt, những khoản tiền khổng lồ hiện nay thậm chí có thể chỉ là bước khởi đầu. Các vòng gọi vốn lớn hơn hoàn toàn có thể xuất hiện trong tương lai.

Bên cạnh những thương vụ thu hút sự chú ý của công chúng là hàng nghìn đợt huy động vốn quy mô nhỏ hơn trong lĩnh vực công nghệ, cùng hướng tới một mục tiêu chung: Tài trợ cho cuộc chạy đua về năng lực tính toán, dữ liệu và hạ tầng AI.

Điều đáng chú ý là làn sóng nhu cầu vốn này xuất hiện đúng thời điểm nhiều Chính phủ tại các nền kinh tế phát triển cũng đang cần lượng tiền khổng lồ để tài trợ thâm hụt ngân sách mang tính cơ cấu, tăng chi tiêu quốc phòng và tái cấp vốn cho khối nợ đáo hạn với mặt bằng lãi suất cao hơn đáng kể so với giai đoạn trước.

Khu vực doanh nghiệp cũng không đứng ngoài cuộc. Việc tái cấu trúc hoạt động để thích nghi với AI đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn. Khi tác động cạnh tranh của công nghệ này ngày càng rõ ràng, nhiều doanh nghiệp ngoài lĩnh vực công nghệ buộc phải tăng đầu tư để tránh nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

Nguồn vốn không còn dồi dào như trước

Nếu nhu cầu vốn đang tăng mạnh, thì nguồn cung vốn lại không còn dồi dào như trong giai đoạn hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu hay những năm lãi suất bằng 0.

Việc đáp ứng lượng nhu cầu vốn khổng lồ này với chi phí hợp lý đang trở nên ngày càng khó khăn.

Một phần nguồn lực có thể đến từ khu vực công, nhưng dư địa không còn nhiều. Nợ công tại nhiều nền kinh tế phát triển đã ở mức cao, trong khi thâm hụt ngân sách kéo dài khiến khả năng mở rộng hỗ trợ tài chính của chính phủ bị hạn chế đáng kể.

Khu vực đầu tư tổ chức vẫn sở hữu lượng tiền mặt đáng kể chờ giải ngân. Tuy nhiên, ngay cả một trong những nguồn vốn ổn định nhất thế giới – các quỹ tài sản quốc gia vùng Vịnh – cũng đang điều chỉnh lại ưu tiên đầu tư trong ngắn hạn để ứng phó với những thay đổi về địa chính trị và kinh tế.

Trước áp lực đó, các ngân hàng đầu tư ngày càng hướng sự chú ý tới một nguồn vốn còn tương đối chưa được khai thác hết: nhà đầu tư cá nhân.

Xu hướng này được thể hiện rõ trong cách SpaceX xây dựng sổ lệnh cho đợt IPO vừa qua, cũng như tốc độ mà các nhà cung cấp chỉ số nhanh chóng đưa cổ phiếu này vào các rổ chỉ số đầu tư. Mục tiêu không chỉ là huy động vốn từ các tổ chức lớn mà còn mở rộng cánh cửa cho dòng tiền nhỏ lẻ tham gia.

Đây cũng là một phần của xu hướng rộng lớn hơn trên thị trường tài chính toàn cầu: đưa nhà đầu tư cá nhân tiếp cận những lĩnh vực trước đây gần như chỉ dành cho các định chế chuyên nghiệp, từ tín dụng tư nhân (private credit), cơ sở hạ tầng cho tới các công ty công nghệ chưa niêm yết.

Tuy nhiên, sự dịch chuyển này cũng làm dấy lên nhiều tranh cãi.

Những người ủng hộ xem đây là quá trình dân chủ hóa cơ hội đầu tư, giúp nhà đầu tư cá nhân tiếp cận các tài sản có tiềm năng sinh lời cao vốn lâu nay chỉ thuộc về giới đầu tư chuyên nghiệp.

Ngược lại, các ý kiến hoài nghi cho rằng nhà đầu tư cá nhân có nguy cơ trở thành “những kẻ gà mờ trên bàn poker” – những người xuất hiện đúng lúc để cung cấp thanh khoản và giúp các nhà đầu tư sớm hiện thực hóa lợi nhuận ở mức định giá đã rất cao.

Lịch sử thị trường tài chính cung cấp đủ ví dụ để cả hai phía bảo vệ quan điểm của mình. Và chính điều đó khiến việc theo dõi dòng chảy giữa nguồn cung và nhu cầu vốn trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

“Lấy tiền của Peter để trả cho Paul”

Một câu hỏi quan trọng khác là liệu các nhà đầu tư cá nhân và tổ chức có phải bán bớt những tài sản đang nắm giữ để tham gia vào làn sóng phát hành mới hay không.

Khả năng này không nên bị xem nhẹ.

Xét cho cùng, phần lớn các đợt huy động vốn mới không tự động tạo ra nguồn tiền mới cho hệ thống. Chúng thường kéo theo quá trình tái phân bổ dòng vốn từ nơi này sang nơi khác – điều có thể được mô tả bằng câu thành ngữ quen thuộc: “lấy tiền của Peter để trả cho Paul”.

Nói cách khác, một phần nhu cầu vốn mới đang được đáp ứng bằng cách rút vốn khỏi những tài sản hoặc lĩnh vực hiện hữu, thay vì nhờ sự gia tăng thực sự của tiết kiệm và nguồn lực tài chính trong nền kinh tế.

Ở một góc độ rộng hơn, đây cũng là hình thức “vay mượn từ tương lai để tài trợ cho hiện tại”.

Trong bối cảnh địa chính trị và địa kinh tế toàn cầu ngày càng bất ổn, nhiều lớp đệm an toàn vốn từng giúp hệ thống chống chịu các cú sốc đang dần bị bào mòn.

Điều đó thể hiện qua lượng dự trữ năng lượng suy giảm, tỷ lệ tiết kiệm hộ gia đình thấp hơn, tín dụng tiêu dùng bị kéo căng và mức độ đòn bẩy ngày càng lớn trên bảng cân đối kế toán của cả doanh nghiệp lẫn chính phủ.

Nguy cơ thiếu hụt vốn trong tương lai

Không thể phủ nhận rằng thị trường vốn đã cho thấy khả năng đáng kinh ngạc trong việc liên tục huy động nguồn lực cho những nhu cầu tài chính ngày càng lớn. Tuy nhiên, sẽ là sai lầm nếu mặc định rằng khả năng đó là vô hạn.

Nếu nguồn cung vốn dài hạn không tăng đủ nhanh để đáp ứng đồng thời nhu cầu từ chính phủ, doanh nghiệp, trí tuệ nhân tạo, quốc phòng, chuyển đổi năng lượng và cơ sở hạ tầng, chi phí vốn cuối cùng sẽ phải điều chỉnh theo hướng cao hơn một cách mang tính cấu trúc.

Khi đó, những lĩnh vực tăng trưởng dựa nhiều vào đòn bẩy tài chính sẽ là nơi đầu tiên cảm nhận sức ép.

Các mô hình kinh doanh được xây dựng trên giả định vốn luôn rẻ và luôn sẵn có có thể đối mặt với những thách thức lớn hơn nhiều so với giai đoạn trước.

Đó cũng là lý do khuôn khổ phân tích “nguồn vốn và sử dụng vốn” đang dần quay trở lại vị trí trung tâm.

Trong một thế giới mà nhu cầu vốn tăng nhanh hơn nguồn cung, việc hiểu rõ dòng tiền đến từ đâu, được phân bổ như thế nào và liệu hệ thống còn đủ khả năng hấp thụ những nhu cầu mới hay không có thể trở thành yếu tố quyết định giữa khả năng chống chịu và nguy cơ bất ổn của toàn bộ thị trường tài chính.

* Bài viết thể hiện quan điểm của ông Mohamed El-Erian, Cố vấn kinh tế trưởng tại Allianz và là Giảng viên trường Wharton

Vũ Hạo