Chiến tranh thương mại nhường chỗ cho chiến tranh tài nguyên

Chiến tranh thương mại nhường chỗ cho chiến tranh tài nguyên

Sự vận động của nền kinh tế toàn cầu trong năm 2025 đã đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử: các chính sách thương mại dựa trên thuế quan truyền thống dần bị thay thế bởi một hình thái xung đột mới mang tên chiến tranh tài nguyên.

Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia về kinh tế và áp thuế quan lên hàng loạt đối tác thương mại vào ngày 02/04/2025, hầu hết quốc gia đều chọn giải pháp đàm phán với Mỹ để tìm một phương án chấp nhận được cho cả hai bên. Trung Quốc lại đi theo một con đường khác, đó là đánh thuế trả đũa. Hai siêu cường nâng thuế quan lên 84%, 125% rồi 145%.

Hiện nay, cuộc chiến thuế quan có vẻ đã lắng dịu sau khi các nhà lãnh đạo đã đàm phán và ký kết thỏa thuận. Tuy nhiên, một cơn sóng ngầm mang tên “chiến tranh tài nguyên” đang vần vũ bên dưới mặt nước phẳng lặng.

Chiến tranh thương mại chỉ làm tăng chi phí của hàng hóa thông qua thuế quan, còn chiến tranh tài nguyên có khả năng triệt tiêu sự tồn tại của sản phẩm ngay từ khâu sản xuất bằng cách cắt đứt chuỗi cung ứng khoáng sản và nguyên liệu thô.

Tài nguyên chiến lược trong căng thẳng Mỹ – Trung

Ngày 09/10/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM) ban hành các thông báo số 61 và 62, áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chặt chẽ nhất từ trước đến nay đối với đất hiếm và các công nghệ liên quan. Trung Quốc từng hạn chế xuất khẩu đất hiếm vào năm 2010 sau các mâu thuẫn với Nhật Bản, nhưng động thái lần này khác biệt ở chỗ bao gồm cả việc áp dụng quyền tài phán ngoài lãnh thổ, tương tự như các quy tắc của Mỹ.

Cụ thể, bất kỳ mặt hàng nào sản xuất ở nước ngoài chứa từ 0.1% giá trị là đất hiếm có nguồn gốc từ Trung Quốc đều phải xin giấy phép xuất khẩu từ MOFCOM nếu muốn chuyển giao sang quốc gia khác. Các sản phẩm được sản xuất tại nước ngoài sử dụng công nghệ khai thác, phân tách hoặc sản xuất nam châm của Trung Quốc cũng thuộc phạm vi kiểm soát. Các lệnh cấm xuất khẩu được mở rộng cho tất cả chi nhánh, công ty con mà một thực thể bị liệt vào danh sách đen nắm giữ từ 50% cổ phần trở lên.

Biện pháp này gây ảnh hưởng lớn tới các tập đoàn quốc phòng và công nghệ của Mỹ, vốn thường lắp ráp sản phẩm tại các nước thứ ba nhưng vẫn phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào hoặc bí quyết công nghệ của Trung Quốc để duy trì hiệu suất sản phẩm.

Ngày 26/10/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM) tiếp tục ban hành Thông báo số 68, thiết lập một khung pháp lý mới cho việc xuất khẩu ba kim loại quan trọng là vonfram, antimon và bạc cho giai đoạn 2026-2027.

Theo hệ thống này, chỉ những doanh nghiệp được đáp ứng các tiêu chí khắt khe về quy mô sản lượng, nguồn vốn, lịch sử hoạt động, tuân thủ pháp luật và phải được nhà nước phê duyệt mới có quyền xuất khẩu các khoáng sản này. Với vonfram, chỉ 15 doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí trên, với antimon là 11 và với bạc là 44 doanh nghiệp. Các doanh nghiệp này vẫn phải được Bắc Kinh cấp phép mới có thể xuất khẩu.

Sau Thỏa thuận Busan vào tháng 11/2025, Mỹ có một số nhượng bộ về thuế quan và Trung Quốc cũng nới lỏng một vài biện pháp hạn chế với các nguyên tố gallium, germanium, antimon, nhưng căng thẳng có thể bùng lên bất cứ lúc nào.

Gallium và germanium là những vật liệu hỗ trợ không thể thiếu cho ngành công nghệ bán dẫn tối tân. Việc thiếu hụt hai nguyên tố này sẽ khiến các nhà máy sản xuất chip trị giá hàng tỷ USD tại Mỹ và châu Âu ngừng hoạt động vì thiếu nguyên liệu.

Antimon được sử dụng trong các chất chậm cháy cho vỏ máy bay, còn vonfram là thành phần không thể thay thế trong các loại đạn xuyên giáp, động cơ tên lửa và các công cụ cắt gọt công nghiệp.

Nguồn: ĐQ tổng hợp từ mining.com, rff.org

Mỹ tỏ ra yếu thế hơn trong cuộc chiến tài nguyên này do không kiểm soát nguồn cung ứng các loại khoáng sản thiết yếu như Trung Quốc. Để ứng phó với các biện pháp hạn chế xuất khẩu của Bắc Kinh, Chính phủ Mỹ đã trực tiếp rót tiền vào các công ty khai khoáng như MP Materials, đồng thời cấp khoản vay để mở rộng cơ sở khai thác đất hiếm tại Mountain Pass, California.

Bên cạnh đó, Washington cũng thiết lập quan hệ đối tác giữa Noveon Magnetics (Mỹ) và Lynas Rare Earths (Australia) để xây dựng chuỗi cung ứng nam châm vĩnh cửu không phụ thuộc vào Trung Quốc, ký kết các thỏa thuận hợp tác khoáng sản thiết yếu với Thái Lan, Malaysia và Nhật Bản nhằm đa dạng hóa nguồn cung và công nghệ xử lý. Tuy nhiên, các biện pháp này sẽ cần rất nhiều thời gian để mang lại tác động đáng kể.

Báo cáo phân tích của Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) năm 2025 nhận định Trung Quốc là nguồn cung gây rủi ro hàng đầu cho chuỗi cung ứng của 46 trong số 84 loại khoáng sản quan trọng, bao gồm toàn bộ các nguyên tố đất hiếm, gallium, germanium, wolfram và magie kim loại. Năm 2024, Mỹ hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn cung từ nhập khẩu đối với 15 loại khoáng sản thiết yếu.

Đối với 17 loại khoáng sản mà Bộ Thương mại Trung Quốc đã công bố các lệnh hạn chế hoặc cấm xuất khẩu sang Mỹ, USGS đã giả định xác suất xảy ra gián đoạn nguồn cung là 100% trong mô hình dự báo của mình.

Xu hướng tài nguyên toàn cầu

Ngoài Trung Quốc và Mỹ, nhiều quốc gia cũng đã đưa ra những chính sách kiểm soát nguồn cung tài nguyên của nước mình.

Indonesia vẫn kiên trì với chính sách buộc chế biến niken trong nước để phục vụ ngành xe điện (EV), khẳng định rằng đây là bước đi cần thiết để phát triển kinh tế bền vững. Đến tháng 11/2025, nước này tiếp tục được ghi nhận là một điểm đến của sự dịch chuyển chuỗi cung ứng nhờ kiểm soát tốt nguồn nguyên liệu.

Ở châu Phi, Chính phủ Zimbabwe năm 2024 đã ban hành lệnh cấm xuất khẩu lithium thô chưa qua chế biến nhằm ngăn chặn thất thoát doanh thu. Rwanda năm 2025 triển khai hệ thống bảo vệ thông qua cơ sở dữ liệu nhà cung cấp địa phương đã được chính phủ phê duyệt nhằm ưu tiên các doanh nghiệp nội địa trong chuỗi cung ứng khoáng sản.

Từ năm 2017, Tanzania đã nâng tỷ lệ sở hữu tối thiểu của Chính phủ trong các dự án khai thác lên tới 50%. Đến cuối năm 2025, Tanzania tiếp tục sửa đổi bộ luật khai khoáng nhằm thúc đẩy sự tham gia mạnh mẽ hơn của các doanh nghiệp trong nước.

Tháng 2/2025, Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) cấm hoàn toàn hoạt động xuất khẩu cobalt – kim loại thiết yếu với ngành năng lượng tái tạo. Đến tháng 10, DRC chuyển sang cơ chế quản lý bằng hạn ngạch nghiêm ngặt để gia tăng nguồn thu cho nhà nước.

Ở Nam Mỹ, Chile đã tạm dừng hoặc thu hẹp quy mô nhiều dự án khai thác đồng mới để thắt chặt quản lý dựa trên các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG).

Liên minh Châu Âu (EU) đã thông qua Đạo luật Khoáng sản Thiết yếu năm 2024 nhằm đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng bằng cách tập trung vào việc mở rộng khai thác nội địa và đặc biệt là thúc đẩy tái chế.

Nhìn chung, các quốc gia đang sử dụng ba nhóm công cụ chính để ngăn chặn thất thoát tài nguyên:

Thứ nhất là luật nội địa hóa: Yêu cầu các doanh nghiệp khai thác phải sử dụng một tỷ lệ nhất định hàng hóa, dịch vụ và lao động địa phương, như trường hợp của Rwanda với cơ sở dữ liệu nhà cung cấp đã được phê duyệt.

Thứ hai là nâng cao giá trị gia tăng nội địa: Xây dựng các rào cản hạ tầng và chi phí để ưu tiên các hoạt động chế biến trong nước thay vì xuất khẩu thô.

Thứ ba là thuế suất và quyền sở hữu cổ phần: Thay vì chỉ đánh thuế cao, các nước đang chuyển sang hình thức trực tiếp nắm giữ cổ phần trong các thực thể khai thác để trực tiếp điều tiết tài nguyên.

Các hành động này cho thấy xu hướng toàn cầu đang dịch chuyển từ việc xuất khẩu tài nguyên thô lấy ngoại tệ sang việc sử dụng tài nguyên làm nền tảng cho công nghiệp hóa và bảo đảm an ninh kinh tế lâu dài.

Nhà đầu tư cần thận trọng

Bối cảnh mới của chiến tranh tài nguyên đòi hỏi các nhà đầu tư cần tái cấu trúc danh mục theo hướng ưu tiên tính bền vững của chuỗi cung ứng hơn là tăng trưởng thuần túy.

Các công ty công nghệ tiêu dùng là những thực thể dễ bị tổn thương nhất trong một cuộc chiến tài nguyên. Trong điều kiện chuỗi cung ứng thông suốt, các doanh nghiệp này có thể gia tăng doanh số rất nhanh, nhưng khi thiếu hụt nguyên liệu do các lệnh hạn chế xuất khẩu khoáng sản, nhà máy có thể phải đắp chiếu và công ty không có hàng để bán.

Việc đa dạng hóa chuỗi cung ứng sang các quốc gia khác hoặc sử dụng vật liệu thay thế có thể làm tăng chi phí sản xuất, gây áp lực lên biên lợi nhuận trong trung và dài hạn.

Trong khi đó, ngành khai khoáng lại có cơ hội hưởng lợi lớn trong một cuộc chiến tài nguyên. Năm 2025, nhóm cổ phiếu kim loại và khai khoáng tăng trưởng bình quân 85%, dẫn đầu toàn thị trường chứng khoán Mỹ và vượt xa mức 16.4% của chỉ số S&P 500.

Các công ty đất hiếm và nam châm công nghệ cao đang trở nên cực kỳ quan trọng đối với an ninh quốc gia. Vàng và bạc tiếp tục giữ vai trò là nơi trú ẩn an toàn trong bối cảnh bất ổn địa chính trị, giúp doanh nghiệp khai thác vàng và bạc có dòng tiền tăng đột biến. Đồng và lithium vẫn là yếu tố then chốt cho quá trình chuyển đổi năng lượng lâu dài, còn vonfram vẫn rất cần thiết cho công nghiệp quốc phòng khi các cuộc xung đột vũ trang mới nổ ra.

Đức Quyền