Kinh tế toàn cầu sẽ ra sao sau cuộc chiến ở Iran?

Kinh tế toàn cầu sẽ ra sao sau cuộc chiến ở Iran?

Trong năm qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã khởi động cuộc chiến thương mại, tấn công các thể chế Mỹ bao gồm Fed và đe dọa đồng minh về Greenland, nhưng tăng trưởng toàn cầu vẫn cho thấy sự bền bỉ. Lạm phát tiếp tục giảm và thị trường chứng khoán châu Âu cùng các nơi khác đã đạt mức cao mới bất chấp những cú sốc.

Giờ đây, khi cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran có nguy cơ lan thành xung đột khu vực rộng lớn hơn, thị trường dầu mỏ trở thành kênh then chốt để xác định liệu xu hướng tương đối ổn định đó có tiếp tục hay không, do khả năng xung đột gây gián đoạn nguồn cung.

Câu hỏi đặt ra là liệu Mỹ và các đối tác có thể ngăn chặn việc đóng cửa kéo dài các tuyến vận chuyển năng lượng qua Eo biển Hormuz – chạy dọc bờ biển phía nam Iran. Nếu giao thông tiếp tục lưu thông và mức tăng giá được kiềm chế nhờ quyết định tăng sản lượng của các nhà sản xuất dầu trong ngày 02/03, thiệt hại cho tăng trưởng có thể được kiểm soát.

Ngược lại, việc giá năng lượng tăng sốc có thể làm thúc đẩy lạm phát ở các nền kinh tế lớn, phá vỡ kế hoạch cắt giảm lãi suất của ngân hàng trung ương và làm rung chuyển niềm tin doanh nghiệp.

“Dầu mỏ là kênh quan trọng nhất”, Neil Shearing, nhà kinh tế trưởng tại Capital Economics, nhận định.

Một cơ sở trữ dầu đã bị trúng đòn không kích của Israel trong ngày 02/03. Cuộc khủng hoảng đang đẩy chi phí dầu mỏ tăng cao. (Ảnh: AP/Vahid Salemi)

Giá dầu có thể tăng vọt đến mức nào?

Theo Edward Fishman, Chuyên gia nghiên cứu viên cấp cao tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại và là tác giả cuốn sách “Chokepoints” về chiến tranh kinh tế Mỹ, có hai kịch bản chính cho thị trường năng lượng.

Kịch bản đầu tiên là eo biển Hormuz – “điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất thế giới” – bị gián đoạn nghiêm trọng và kéo dài. Do eo biển này vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu toàn cầu, việc bị phong tỏa sẽ gây ra “cú sốc khủng khiếp cho giá dầu thế giới”.

Trong tình huống này, giá dầu có thể tăng vọt lên trên 100 USD/thùng, theo dự báo của các chuyên gia. Hiện tại, dầu Brent có lúc lên gần 80 USD/thùng do lo ngại xung đột Mỹ-Iran gia tăng.

Không chỉ dầu mỏ, thị trường khí đốt tự nhiên cũng sẽ bị tác động, tạo áp lực lạm phát mạnh ở các thị trường lớn, đặc biệt là châu Âu.

Kịch bản thứ hai – có khả năng xảy ra và ít gây thiệt hại hơn – là eo biển không bị đóng cửa hoàn toàn nhưng việc xuất khẩu dầu của Iran bị ngừng. Trong trường hợp này, giá dầu có thể tăng lên ít nhất 80 USD/thùng.

Tầm quan trọng của Eo biển Hormuz đối với dòng chảy dầu mỏ toàn cầu

Lượng dầu thô vận chuyển qua Eo biển Hormuz năm 2023 (triệu thùng/ngày)

Nếu các nhà sản xuất dầu khác tăng sản lượng, tác động có thể được hạn chế. Trong ngày 02/03, OPEC+ thông báo sẽ tăng sản lượng 206,000 thùng/ngày vào tháng 4, khi liên minh do Ả-rập Saudi dẫn đầu tìm cách bình ổn thị trường. Mức tăng này thấp hơn kỳ vọng của một số nhà phân tích.

Đợt tăng 10 USD/thùng “sẽ không làm thay đổi đáng kể” lạm phát và tăng trưởng, ông Shearing cho biết.

Mặc dù Iran là nhà cung cấp dầu quan trọng cho các nền kinh tế như Trung Quốc, nước này không đóng vai trò then chốt trong tiêu thụ dầu toàn cầu. Iran chỉ sản xuất 3.45 triệu thùng/ngày vào tháng 1 – chiếm dưới 3% tổng nguồn cung thế giới theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế.

Giá dầu lên 100 USD sẽ ảnh hưởng thế nào đến tăng trưởng Mỹ?

Mỹ hiện tại hầu như tự cung tự cấp về năng lượng. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), chỉ 17% nguồn cung năng lượng sử dụng trong năm 2024 được nhập khẩu – mức thấp nhất trong 40 năm qua.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là sự gián đoạn nguồn cung dầu từ Vịnh sẽ không tác động đến nền kinh tế Mỹ, bởi vì nó vẫn ảnh hưởng đến giá dầu chuẩn toàn cầu.

“Giá dầu thế giới tăng mạnh có thể gây tổn hại cho cả người tiêu dùng và doanh nghiệp Mỹ”, James Knightley, Chuyên gia kinh tế Mỹ tại ING, nhận định. Hệ quả là giá xăng sẽ tăng, tạo gánh nặng lớn cho người tiêu dùng trong bối cảnh người dân đang lo lắng về cuộc khủng hoảng sinh hoạt phí trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11.

Dầu lên mốc 100 USD/thùng có thể đẩy lạm phát tiêu dùng từ 2.4% trong tháng 1/2026 lên trên 4%, Knightley ước tính. Fed đặt mục tiêu lạm phát 2% theo chỉ số giá chi tiêu tiêu dùng cá nhân.

Trong ngắn hạn, điều này sẽ khiến Fed ít có khả năng cắt giảm lãi suất trong năm nay. Cuộc chiến 12 ngày giữa Iran-Israel năm ngoái chỉ có tác động thoáng qua lên giá hàng hóa, nhưng xung đột kéo dài và nghiêm trọng hơn sẽ làm suy yếu kinh tế Mỹ và toàn cầu.

“Mỗi 10 USD/thùng tăng bền vững có thể làm giảm 10-20 điểm cơ bản tăng trưởng trong 12 tháng tới”, Ajay Rajadhyaksha, Trưởng nghiên cứu lãi suất tại Barclays, cho biết. “Nếu dầu tăng lên 120 USD/thùng và duy trì, Mỹ (và kinh tế thế giới) sẽ chịu đòn đáng kể”.

Tác dụng phụ khác có thể là đồng USD tăng mạnh. “Các sự kiện Trung Đông cho thấy rủi ro xung đột kéo dài và giá dầu cao. Trong lịch sử, những cú sốc này hỗ trợ đồng USD“, Themistoklis Fiotakis, nhà kinh tế Barclays, nhận định.

Ngân hàng dự kiến đồng USD tăng khoảng 0.5-1% so với rổ tiền tệ toàn cầu với mỗi mức tăng 10% của giá dầu.

Các nền kinh tế khác sẽ chịu ảnh hưởng ra sao?

Trung Quốc là quốc gia mua dầu lớn từ vùng Vịnh, khiến nền kinh tế nước này sẽ chịu thiệt hại nghiêm trọng nếu dòng chảy dầu bị gián đoạn. Khoảng 84% dầu thô và 83% khí hóa lỏng qua Eo biển Hormuz năm 2024 đến các thị trường châu Á, với Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc là điểm đến chính.

Dầu Brent tăng lên 100 USD/thùng có thể tăng lạm phát toàn cầu 0.6-0.7%, theo Capital Economics.

Châu Âu cũng sẽ chịu tác động nặng từ cả giá dầu và khí hóa lỏng tăng. Tuy nhiên, tác động chính sách tức thì lên Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) có thể hạn chế do lạm phát Eurozone hiện ở 1.7% – dưới mục tiêu.

Đối với Ngân hàng Trung ương Anh (BOE), tác động có thể đến sớm hơn, theo Hetal Mehta, nhà kinh tế trưởng tại St James’s Place. Thông thường, các ngân hàng trung ương sẽ “làm ngơ” trước đợt tăng giá dầu thay vì phản ứng ngay lập tức, vì tác động dài hạn có thể là giảm phát khi sức mua của người dân bị suy yếu.

Tuy nhiên, việc này khó khăn hơn đối với BOE do ủy ban chính sách đang có ý kiến trái chiều về việc cắt giảm lãi suất 0,25% trong cuộc họp sắp tới.

“Vì tình hình bỏ phiếu đang rất cân bằng, tôi nghĩ điều này có thể khiến việc tiến hành cắt giảm lãi suất trở nên khó khăn hơn cho đến khi chúng ta hiểu rõ hơn về mức độ tăng giá dầu ban đầu và thời gian kéo dài,” Mehta cho biết.

Xung đột sẽ gây ra những rủi ro kinh tế nào khác?

Xung đột ở Iran nổ ra đúng lúc thị trường tài chính toàn cầu đang trong tình trạng căng thẳng. Trong ngày 27/02, cổ phiếu ngân hàng Mỹ chứng kiến đợt bán tháo mạnh nhất kể từ cú sốc thuế quan Trump tháng 4, do lo ngại về suy thoái tín dụng tư nhân và những gián đoạn từ AI. Nhóm cổ phiếu công nghệ Mỹ tiếp tục đà giảm liên quan đến AI, khiến Nasdaq Composite mất hơn 3% trong tháng 2.

Một cuộc xung đột kéo dài ở khu vực Vịnh có thể làm rối loạn thị trường năng lượng toàn cầu, từ đó sẽ gây thêm cú sốc mạnh cho niềm tin nhà đầu tư, đặc biệt khi nó có thể khiến Fed ít khả năng nới lỏng chính sách tiền tệ.

Xung đột cũng có thể làm suy giảm tinh thần lạc quan của doanh nghiệp và hạn chế hoạt động đầu tư, theo Tomasz Wieladek, nhà kinh tế trưởng châu Âu tại T Rowe Price. “Đang có quá nhiều cú sốc xảy ra cùng một lúc – từ Venezuela, Greenland, thuế quan đến giờ là Iran, tất cả chỉ trong vòng hai tháng”.

Tuy nhiên, một số nhà phân tích khác vẫn giữ thái độ lạc quan hơn, dựa trên sức bền của nền kinh tế toàn cầu năm qua khi đối mặt với nhiều cú sốc.

“Mặc dù có rất nhiều sự kiện địa chính trị gần đây, tốc độ tăng trưởng kinh tế và thương mại toàn cầu vẫn thể hiện sự bền bỉ đáng kinh ngạc,” Innes McFee, nhà kinh tế trưởng tại Oxford Economics, nhận định.

Vũ Hạo