Khi giấc mơ đổi đời quá xa vời, giới trẻ chọn buông xuôi

Khi giấc mơ đổi đời quá xa vời, giới trẻ chọn buông xuôi

Từ trào lưu “nằm thẳng” ở Trung Quốc đến xu hướng “nghỉ việc trong im lặng” và cuộc “đại từ chức” ở phương Tây, tất cả đều gửi đi một thông điệp: Thay vì tiếp tục chạy đua trong một trò chơi không thể thắng, thế hệ lao động mới đang chọn cách rút lui, tiêu xài cho hiện tại và từ chối đầu tư cho tương lai.

Ảnh minh hoạ

Ở nhiều nơi làm việc trên khắp thế giới đang diễn ra những hiện tượng có vẻ rời rạc nhưng thực chất lại có cùng căn nguyên: Các kỹ sư tin học có mặt đúng 9h sáng và tắt máy tính vào đúng 5h chiều, từ chối làm thêm giờ để về nhà “nằm thẳng”; các nhân viên văn phòng tắt camera trong cuộc họp trực tuyến, chỉ làm đúng khối lượng công việc tối thiểu để không bị sa thải; công nhân nộp đơn nghỉ việc khi chưa tìm được việc mới và cũng không có kế hoạch dự phòng.

Khi chi phí sinh tồn tăng phi mã còn thu nhập giậm chân tại chỗ, giấc mơ đổi đời ngày càng xa tầm với, tích cực cày cuốc hơn cũng không giải quyết được gì. Hành động được nhiều người lao động lựa chọn là buông xuôi và dần rút lui khỏi thị trường.

Giấc mơ đổi đời tan biến

Từ khoảng năm 1950 đến thập niên 2000, xã hội các nước phát triển vận hành dựa trên một thỏa thuận ngầm chắc chắn: Nếu bạn làm việc chăm hardworking, trung thành với công ty và tuân thủ luật chơi, bạn sẽ thăng tiến. Vào khoảng năm 1970 tại Mỹ, một nguồn thu nhập duy nhất của người chồng có thể nuôi sống cả gia đình, mua một ngôi nhà ở ngoại ô và nếu khéo chi tiêu tiết kiệm thì có thể đảm bảo cuộc sống hưu trí lúc về già.

Sự “trì hoãn hưởng thụ” của thế hệ trước là hoàn toàn có lý, bởi phần thưởng ở cuối con đường là hữu hình và nằm trong tầm với.

Tuy nhiên, bảng cân đối tài chính của một thanh niên tại các thành phố lớn trên khắp thế giới hiện nay đã hoàn toàn khác biệt. Ba trụ cột từng chống đỡ cho động lực làm việc là nhà ở, giáo dục và sự ổn định đều đã sụp đổ.

Biến số quan trọng nhất chính là giá nhà. Vào những năm 1980, giá một ngôi nhà trung bình chỉ gấp khoảng 3 – 4 lần thu nhập hàng năm. Ngày nay, tại các thành phố lớn như Toronto hay Sydney, con số này đã vọt lên mức 10 đến 12 lần.

Cá biệt tại các trung tâm kinh tế lớn ở châu Á như Thượng Hải, Bắc Kinh, TP Hồ Chí Minh,… giá nhà có thể gấp tới 30-40 lần thu nhập gia đình khả dụng bình quân. Lương thưởng của người lao động có thể tăng 5-10% mỗi năm, nhưng nếu giá nhà tăng tới 20-30%/năm, mục tiêu sở hữu nhà trở nên bất khả thi về mặt toán học, và phản ứng hợp lý của nhiều người là ngừng theo đuổi ước mơ đó.

Bên cạnh đó, tấm bằng đại học – vốn được coi là tấm vé thông hành vào tầng lớp trung lưu – đang trải qua quá trình “lạm phát” nghiêm trọng. Tại Mỹ, các sinh viên và cựu sinh viên đang gánh khoản nợ lên tới 1,700 tỷ USD chỉ để đổi lấy những tấm bằng ngày càng mất giá trị do nguồn cung cử nhân quá dư thừa.

Nhiều tổ chức giờ đây yêu cầu người ứng tuyển tối thiểu phải có bằng thạc sĩ. Chuyện người có bằng cấp cao phải đi làm các công việc chân tay hay lao động phổ thông không còn là chuyện hiếm.

Trong khi đó, các tập đoàn đã thay thế lòng trung thành gắn bó bằng tư tưởng tối ưu hóa chi phí. Phúc lợi trọn đời bị xóa bỏ, hợp đồng dài hạn được thay thế bằng nhân sự thời vụ. Người lao động nhận ra rằng nếu công ty có thể sa thải họ bất cứ lúc nào chỉ để làm đẹp báo cáo tài chính quý, thì việc họ cống hiến cả tuổi thanh xuân là một khoản đầu tư rủi ro cao nhưng lợi nhuận thấp.

Ba hình thức “đình công” thầm lặng

Sự thức tỉnh của người lao động đối với thực tế xã hội mới đã kích hoạt một làn sóng phản kháng toàn cầu dưới ba hình thái khác nhau.

Đầu tiên là hiện tượng “Nằm thẳng” (tang ping) tại Trung Quốc. Giới trẻ tại đất nước tỷ dân từng quen với văn hóa làm việc “996” (từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày mỗi tuần). Tỷ phú Jack Ma – nhà sáng lập đế chế Alibaba từng nói rằng “996 là một phước lành” đối với giới trẻ và người lao động nên cảm thấy biết ơn vì có cơ hội được làm việc đến kiệt sức. Trong tư duy của thế hệ doanh nhân thời kỳ bùng nổ kinh tế, cường độ làm việc này được xem là cái giá cần trả để đổi lấy sự giàu có và thành công cá nhân.

Tuy nhiên, khi tăng trưởng kinh tế chậm lại và giá bất động sản tại Bắc Kinh hay Thâm Quyến lên cao một cách phi lý, giới trẻ nhận ra rằng dù có làm việc đến kiệt sức trong 50 năm cũng không thể mua nổi một căn hộ. “Nằm thẳng” – lựa chọn không mua nhà, không kết hôn, chỉ làm việc ở mức tối thiểu để duy trì sự sống – thực chất là một cuộc đình công bất bạo động.

Đã qua rồi cái thời người ta vay nợ đầm đìa để mua một căn nhà với giá cao gấp 40 lần thu nhập hàng năm, rồi lại lao vào làm việc thâu đêm suốt sáng để trả lãi hàng tháng. Người lao động đang rút lui khỏi một hệ thống kinh tế cần sức lao động giá rẻ để duy trì bong bóng tài sản.

Tại phương Tây, sự phản kháng của người lao động thể hiện qua trào lưu “Nghỉ việc trong im lặng” (quiet quitting). Thuật ngữ này dễ gây hiểu lầm về sự lười biếng, nhưng bản chất kinh tế của nó là hành động “Làm việc tương xứng với mức lương”.

Người lao động đang điều chỉnh hành vi theo nghịch lý năng suất: Số liệu kinh tế cho thấy từ năm 1973, năng suất lao động đã tăng vọt nhờ công nghệ nhưng tiền lương thực tế (sau khi trừ lạm phát) gần như đi ngang, dẫn tới khoảng cách ngày càng giãn rộng.

Phần lớn giá trị gia tăng trong những thập kỷ đã chảy vào túi các cổ đông và giới chủ thay vì người lao động. Do đó, việc nhân viên từ chối làm thêm giờ không công hay phớt lờ email công việc vào cuối tuần chỉ là hành động thiết lập lại cán cân trao đổi. Việc nhiều người chỉ trích thế hệ trẻ cho thấy thị trường lao động đã trở nên méo mó tới mức người làm đúng và đủ phần việc của mình lại bị coi là lười biếng và thiếu cống hiến.

Phản ứng quyết liệt hơn cả là làn sóng “Đại từ chức” (The Great Resignation) tại Mỹ, nơi gần 50 triệu người đã bỏ việc trong giai đoạn 2021-2022. Đại dịch COVID-19 đóng vai trò như một khoảng lặng cần thiết để người lao động nhìn nhận lại vị thế của mình.

Nhân viên không chỉ bỏ việc mà còn bỏ cả nghề nghiệp cũ để tìm kiếm quyền tự chủ. Trong môi trường làm việc hiện đại, nơi mọi thao tác và thời gian nghỉ ngơi đều bị giám sát bởi thuật toán để tối ưu hóa hiệu suất, con người cảm thấy bị biến thành những cỗ máy. Cuộc đại từ chức là nỗ lực tuyệt vọng để lấy lại phẩm giá con người, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với thu nhập bấp bênh hơn.

“Tuyệt tự” để đảm bảo tài chính

Trong bối cảnh thu nhập không đuổi kịp chi phí, nhiều cặp vợ chồng trẻ đã chọn giải pháp cực đoan để bảo vệ an toàn tài chính: Hai nguồn thu nhập, không sinh con (DINKs – Double Income, No Kids). Nuôi dạy một đứa trẻ ngày nay là một gánh nặng tài chính khổng lồ. Tại Mỹ, chi phí trung bình để nuôi một đứa trẻ đến năm 17 tuổi (chưa tính đại học) lên tới khoảng 300,000 USD, và nếu tính cả lạm phát cùng chi phí giáo dục đại học, con số này có thể vượt quá 1 triệu USD.

Số liệu từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cho thấy sự chênh lệch rõ rệt về tích lũy tài sản. Mặc dù các hộ gia đình có con thường có thu nhập cao hơn (trung vị 110,250 USD so với 101,610 USD của nhóm không con), nhưng tài sản ròng của nhóm DINKs lại vượt trội hoàn toàn. Các cặp đôi không con sở hữu khối tài sản ròng trung vị lên tới 399,000 USD, cao hơn nhiều so với mức 251,000 USD của các gia đình có con.

Việc lựa chọn lối sống DINKs về bản chất là một chiến lược phòng thủ tài chính. Trong một nền kinh tế đầy biến động và rủi ro, việc cắt giảm khoản chi phí lớn nhất và rủi ro nhất (nuôi con) cho phép các cặp đôi này tích lũy nhanh hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc. Nhiều người đang dùng nguồn lực đó để đầu tư cho bản thân, du lịch và nghỉ hưu sớm, thay vì đổ tiền vào thế hệ kế cận – một khoản đầu tư mà trong bối cảnh hiện nay không còn đảm bảo “lợi nhuận” theo quan niệm truyền thống về việc con cái phụng dưỡng cha mẹ.

Tiêu dùng trong tuyệt vọng và cú sốc nhân khẩu học

Khi niềm tin vào tương lai sụp đổ, hành vi tiêu dùng cũng thay đổi theo chiều hướng tiêu cực. Một hiện tượng đang lan rộng trong giới trẻ là “tiêu dùng tận thế” (doom spending), có nghĩa là tiêu tiền mà không cần tính đến tương lai, như thể ngày mai là tận thế. Thay vì tiết kiệm để mua nhà hay đầu tư dài hạn, nhiều người chi tiêu mạnh tay cho hàng hiệu, du lịch sang chảnh và các trải nghiệm xa xỉ.

Tiết kiệm thể hiện niềm tin vào tương lai, chi tiêu là để nắm bắt hiện tại. Khi người trẻ tin rằng mình sẽ không bao giờ mua nổi nhà dù có tiết kiệm đến đâu, nên việc chi 5 triệu đồng cho một bữa tối sang trọng hay 10 triệu đồng cho một đêm ở khách sạn 5 sao mang lại cảm giác kiểm soát cuộc sống tức thời, còn hơn là để số tiền đó bị lạm phát bào mòn vô nghĩa.

Hệ quả nghiêm trọng nhất của chuỗi phản ứng này là sự sụp đổ về nhân khẩu học. Việc sinh con, về bản chất, là lá phiếu thể hiện niềm tin tuyệt đối vào tương lai. Tỷ lệ sinh thấp kỷ lục tại các nền kinh tế phát triển – Hàn Quốc chỉ còn 0.72; Italy và Nhật Bản đang già hóa không phanh – là bằng chứng cho thấy niềm tin vào tương lai đang lao dốc.

Tại hầu hết quốc gia, tỷ lệ sinh những năm gần đây đã giảm xuống dưới ngưỡng duy trì dân số.

Xã hội hiện đại đang biến con người thành những “cỗ máy tạo dòng tiền” để trả tiền thuê nhà, trả lãi vay tiêu dùng và nợ học phí. Khi bị vắt kiệt đến mức không còn thặng dư để tái tạo sức lao động và nuôi dưỡng thế hệ sau, hệ thống sẽ đối mặt với sự thiếu hụt lao động và sự bấp bênh của các quỹ an sinh xã hội.

Những người lao động bình thường – y tá, kỹ sư, nhân viên văn phòng – đang thu mình lại, lùi xa khỏi một hệ thống kinh tế không còn vận hành theo cơ chế đôi bên cùng có lợi. Khi lợi suất trên nỗ lực sụt giảm, động lực cống hiến cũng tan biến theo. Các bảng báo cáo tài chính doanh nghiệp có thể vẫn ghi nhận lợi nhuận kỷ lục trong ngắn hạn nhờ cắt giảm chi phí nhân sự, nhưng về dài hạn, không nền kinh tế nào có thể vận hành trơn tru khi lực lượng sản xuất chính rút lui.

Nếu không có những biện pháp quyết liệt để hạ nhiệt giá nhà, tăng thu nhập thực tế và giảm bớt gánh nặng chi phí giáo dục, y tế, thế giới sẽ chứng kiến sự hình thành và bám rễ của một giai cấp lao động “bấp bênh”, những người không sở hữu tài sản, không có con cái và không còn lý do để nỗ lực.

Đức Quyền