4 liều thuốc đặc hiệu của Mỹ để hồi sinh công nghiệp khoáng sản chiến lược

4 liều thuốc đặc hiệu của Mỹ để hồi sinh công nghiệp khoáng sản chiến lược

Để những dự án khoáng sản tỷ đô không còn chết yểu vì đòn bán phá giá của đối thủ, Mỹ đã kích hoạt một chiến lược hỗ trợ chưa từng có, kết hợp 4 giải pháp là dòng vốn đầu tư công, thiết lập sàn giá, xây kho dự trữ chiến lược và tháo gỡ rào cản pháp lý.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance (trái) và Ngoại trưởng Marco Rubio tại hội nghị về khoáng sản thiết yếu ngày 4/2/2026. Ảnh: Getty Image.

Lời thú nhận tại Washington

Hội nghị cấp Bộ trưởng về Khoáng sản Thiết yếu lần thứ nhất đã diễn ra ngày 4/2/2026 ở thủ đô Washington do Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio chủ trì. Tham dự sự kiện có đại diện đến từ 55 đối tác, bao gồm Liên minh châu Âu (EU) và 54 quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Argentina, … cho thấy tầm quan trọng của sự kiện này.

Trong bài phát biểu khai mạc, Phó Tổng thống JD Vance thừa nhận thẳng thắn về một thất bại chiến lược kéo dài nhiều thập kỷ. Đứng trước đại diện của 55 đối tác quốc tế, ông Vance đã sử dụng một hình ảnh ẩn dụ “lụi tàn trước ngày đơm bông” để mô tả thực trạng ngành khai khoáng phương Tây.

Ông Vance kể lại câu chuyện lặp đi lặp lại: Một dự án mỏ kim loạiLithium hay Gallium được công bố, mất nhiều năm quy hoạch và chuẩn bị tài chính. Nhưng ngay khi dự án sắp đi vào hoạt động, nguồn cung giá rẻ từ nước ngoài tràn ngập thị trường, giá cả sụp đổ, nhà đầu tư tháo chạy và dự án bị bỏ hoang.

Không ai dám mạo hiểm rót tiền vào một dự án mà mọi tính toán lợi nhuận có thể bốc hơi hoàn toàn chỉ sau một đêm do các hành vi phi thị trường. Số liệu thực tế năm 2024 là minh chứng rõ nét nhất: giá Lithium carbonate để sản xuất pin tại Mỹ đã sụt giảm tới 66%, từ mức trung bình 41,300 USD/tấn năm 2023 xuống còn 14,000 USD/tấn, khiến hàng loạt dự án tiềm năng bị tê liệt và chết yểu trước khi kịp đóng góp vào chuỗi cung ứng.

Kết quả là dù sở hữu trữ lượng tài nguyên khổng lồ và công nghệ hiện đại, Mỹ vẫn phụ thuộc 100% vào nhập khẩu đối với 12 loại khoáng sản thiết yếu và trên 50% đối với 29 loại khác. Nhiều loại khoáng sản được Mỹ xuất khẩu quặng thô ra nước ngoài, rồi nhập lại thành phẩm tinh chế với giá cao hơn nhiều lần.

Sự kiện ngày 4/2 đã đánh dấu chấm hết cho tư duy “thị trường tự do tuyệt đối” trong lĩnh vực tài nguyên. Để cứu vãn tình thế, Washington đã công bố một chiến lược can thiệp toàn diện dựa trên 4 mũi nhọn: Cải cách cấp phép, Đầu tư trực tiếp, Dự trữ chiến lược và Cơ chế sàn giá.

Đây là cuộc tái cấu trúc kiến trúc kinh tế chưa từng có tiền lệ, khi học thuyết “Bàn tay vô hình” của Adam Smith buộc phải nhường chỗ cho tư tưởng “Bàn tay hữu hình” của nhà nước dưới thời Tổng thống Donald Trump.

Mũi nhọn 1: Cởi trói thể chế – phá vỡ rào cản “29 năm”

Trong bài phát biểu của mình, ông David Copley, Trợ lý đặc biệt của Tổng thống Trump, cho biết thời gian trung bình để phát triển một mỏ tại Mỹ trước đây lên tới 29 năm. Con số này là hệ quả của một ma trận quy định chồng chéo và rủi ro kiện tụng kéo dài, biến việc đầu tư mỏ tại Mỹ thành một canh bạc mà phần thua gần như cầm chắc.

Để cạnh tranh với tốc độ của các đối thủ, Mỹ đang chuyển từ trạng thái “thận trọng thụ động” sang “tăng tốc bất chấp”. Chính quyền đã thiết lập danh sách “Ưu tiên cấp phép liên bang” để tập trung tháo gỡ vướng mắc cho các dự án trọng điểm. Chỉ trong vài tháng, hơn 50 dự án đã được đưa vào danh sách này.

Quan trọng hơn, quy trình đánh giá tác động môi trường, vốn là nút thắt lớn nhất tiêu tốn nhiều năm trời, nay được đặt mục tiêu hoàn thành trong dưới một tháng. Việc rút ngắn quy trình từ hàng thập kỷ xuống còn vài tuần cho thấy quyết tâm chính trị cực lớn của Washington trong việc biến Mỹ trở lại thành điểm đến hấp dẫn cho đầu tư khai khoáng.

Ông David Copley, Trợ lý đặc biệt của Tổng thống Trump, trình bày về 4 giải pháp đảm bảo chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu tại sự kiện ngày 4/2/2026. Ảnh chụp màn hình.

Mũi nhọn 2: Nhà nước làm nhà đầu tư mạo hiểm

Nếu cải cách cấp phép là dọn đường, thì mũi nhọn thứ hai là bơm nhiên liệu. Tại hội nghị, Ngoại trưởng Marco Rubio đã tuyên bố Mỹ đã “lật ngược các giáo điều cũ”. Trong quá khứ, chính phủ Mỹ thường hạn chế vai trò của mình ở việc cấp các khoản vay hoặc bảo lãnh. Tuy nhiên, trước áp lực cấp bách của chuỗi cung ứng, Washington đã bước qua lằn ranh đỏ để thực hiện đầu tư vốn cổ phần trực tiếp vào các công ty khai thác và chế biến khoáng sản.

Đây là hành động thường thấy ở các quỹ đầu tư mạo hiểm hơn là một chính phủ phương Tây. Bằng cách nắm giữ cổ phần, chính phủ chia sẻ trực tiếp rủi ro và lợi nhuận với doanh nghiệp, giúp các dự án “chốt” được phương án tài chính nhanh chóng để triển khai ngay lập tức.

Quy mô của cam kết tài chính này là khổng lồ. Văn phòng Vốn Chiến lược (Office of Strategic Capital) đã được cấp thẩm quyền cho vay lên tới 100 tỷ USD cho lĩnh vực khoáng sản thiết yếu. Trong vài năm tới, dòng vốn từ chính phủ Mỹ (bao gồm cả vốn nợ và vốn cổ phần) đổ vào lĩnh vực này dự kiến sẽ lên tới hàng trăm tỷ USD, theo Ngoại trưởng Rubio.

Những cái tên như MP Materials, Lithium Americas, USA Rare Earth, Trilogy Metals, Vulcan Elements hay Korea Zinc đã trở thành những người thụ hưởng đầu tiên của chiến lược dòng tiền mới này.

Mũi nhọn 3: Project Vault – Kho dự trữ cho nền kinh tế dân sự

Mũi nhọn thứ ba là sự ra đời của Dự án Hầm chứa (Project Vault) với quy mô 12 tỷ USD thông qua Ngân hàng Xuất nhập khẩu (EXIM Bank).

Số tiền phân bổ cho Project Vault hoàn toàn có thể được tăng lên trong tương lai. Nhưng điểm đặc biệt của dự án này nằm ở mục đích. Trước đây, kho dự trữ quốc gia chỉ phục vụ cho nhu cầu quốc phòng với ngân sách hạn chế khoảng 2 tỷ USD. Project Vault là lần đầu tiên trong lịch sử Mỹ xây dựng một kho dự trữ dành riêng cho nền kinh tế dân sự và thương mại.

Mục tiêu của dự án này là tạo ra một “bộ đệm” an toàn, bảo vệ các ngành công nghiệp sản xuất khỏi những cú sốc cung ứng. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn do dịch bệnh hay xung đột, các nhà máy sản xuất pin, ô tô hay thiết bị điện tử sẽ không phải đóng cửa vì thiếu nguyên liệu.

Động thái này là sự thừa nhận rằng an ninh kinh tế chính là an ninh quốc gia, và thị trường tự do không thể tự mình giải quyết vấn đề dự trữ chiến lược.

Mũi nhọn 4: Sàn giá – Bức tường lửa bảo vệ lợi nhuận

Mũi nhọn cuối cùng, và cũng là biện pháp gây tranh cãi nhất, là đề xuất thiết lập “sàn giá” (price floors) trong khuôn khổ một “Khu vực thương mại ưu đãi” (Preferential Trade Zone). Đây là đòn đánh trực diện vào cơ chế định giá của thị trường toàn cầu hiện tại, vốn bị Mỹ cho là đã bị bóp méo bởi các hành vi bán phá giá và trợ cấp phi thị trường.

Cơ chế hoạt động của sàn giá được thiết kế như sau: Các thành viên trong khu vực ưu đãi sẽ thiết lập các mức “giá tham chiếu” phản ánh chi phí sản xuất thực tế và công bằng. Nếu giá thị trường thế giới sụt giảm xuống dưới mức tham chiếu này do hành động xả hàng bán phá giá của đối thủ, cơ chế thuế quan điều chỉnh sẽ tự động được kích hoạt.

Mức thuế này sẽ bù đắp chênh lệch, đảm bảo rằng giá bán nội bộ trong khu vực ưu đãi luôn nằm trên mức “sàn”, giúp các nhà sản xuất duy trì lợi nhuận và tiếp tục hoạt động. Phó Tổng thống Vance lập luận rằng cơ chế này sẽ ngăn chặn kịch bản quen thuộc: đối thủ bán lỗ để triệt hạ sản xuất nội địa của Mỹ, sau đó độc quyền và tăng giá trở lại.

Về bản chất, quyết định áp sàn giá là sự từ bỏ nguyên tắc “mua hàng ở nơi rẻ nhất”. Mỹ và các đồng minh chấp nhận mua khoáng sản với mức giá cao hơn để đổi lấy sự đảm bảo về an ninh nguồn cung dài hạn. “Sàn giá” chính là bức tường lửa ngăn cách thị trường của khối đồng minh với những biến động hỗn loạn của thị trường bên ngoài.

Trước đó trong Tuyên bố ngày 14/1, Tổng thống Trump đã nhắc tới việc xem xét cơ chế sàn giá thương mại và giá nhập khẩu tối thiểu để hỗ trợ ngành khai khoáng trong nước.

Cái giá của sự tự chủ tài nguyên

Bốn mũi nhọn chiến lược – Cải cách cấp phép, Đầu tư vốn cổ phần, Dự trữ dân sự và Cơ chế sàn giá – tạo thành một hệ sinh thái khép kín chưa từng có trong lịch sử kinh tế Mỹ. Nhà nước sẽ đóng vai trò vừa là người dọn đường pháp lý, vừa là người bơm vốn mạo hiểm, vừa là người bảo vệ thị trường.

Diễn đàn Hợp tác Địa chiến lược về Tài nguyên (Forum on Resource Geostrategic Engagement – FORGE) được ra mắt tại hội nghị chính là nền tảng ngoại giao để Mỹ xuất khẩu mô hình này ra toàn cầu, lôi kéo 55 đối tác vào một liên minh kinh tế mới.

Chiến lược mới của Washington là liều thuốc tăng trưởng mạnh nhất từng được tiêm vào ngành công nghiệp khoáng sản, giúp cái cây này có thể sống khỏe tới lúc ra hoa kết trái chứ không lụi tàn khi chưa kịp đơm bông như Phó Tổng thống Vance mô tả. Với thẩm quyền cho vay 100 tỷ USD và cơ chế bảo hộ giá, những dự án khai khoáng trên đất Mỹ sẽ có cơ hội hồi sinh, nảy nở.

Tuy nhiên, mọi sự can thiệp đều có cái giá của nó. Việc dựng lên hàng rào thuế quan và thiết lập sàn giá nhân tạo đồng nghĩa với việc kỷ nguyên hàng hóa giá rẻ đã kết thúc. Người tiêu dùng toàn cầu sẽ phải làm quen với một mặt bằng giá mới cho các sản phẩm công nghệ và năng lượng xanh.

Washington đã chấp nhận đánh đổi hiệu quả kinh tế ngắn hạn để lấy sự an toàn dài hạn, nhưng đối thủ của Mỹ cũng sẽ không ngồi im mà sẽ có những đòn đáp trả của riêng mình. Thị trường khoáng sản thiết yếu trong thời gian tới hứa hẹn sẽ có nhiều diễn biến bất ngờ mà nhà đầu tư cần hết sức chú ý.

Đức Quyền