Thỏa thuận thương mại Mỹ-Trung gặp nguy cơ?

Thỏa thuận thương mại Mỹ-Trung gặp nguy cơ?

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa áp thuế 25% đối với các quốc gia làm ăn với Iran đang làm gia tăng nguy cơ phá vỡ thỏa thuận thương mại mong manh giữa Washington và Bắc Kinh – đối tác thương mại lớn nhất của Tehran.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình

Tối ngày 12/01 theo giờ Mỹ, ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ bắt đầu áp mức thuế 25% đối với hàng nhập khẩu từ các quốc gia có quan hệ thương mại với Iran. Lệnh này “có hiệu lực ngay lập tức”, ông viết trên mạng xã hội Truth Social.

Hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đã đạt được một thỏa thuận thương mại tạm thời vào cuối tháng 10, theo đó Mỹ dỡ bỏ một phần các mức thuế trừng phạt đối với Trung Quốc, còn Bắc Kinh tạm dừng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm trên diện rộng.

Phản ứng trước đe dọa thuế quan của ông Trump, Trung Quốc cho biết họ “kiên quyết phản đối mọi biện pháp trừng phạt đơn phương phi pháp và việc áp dụng quyền tài phán ngoài lãnh thổ”, đồng thời cảnh báo sẽ thực hiện “mọi biện pháp cần thiết” để bảo vệ lợi ích của mình, theo một bài đăng trên mạng xã hội X của Phát ngôn viên Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ.

“Nếu ông Trump thực sự nghiêm túc với mức thuế 25% này, thì đó sẽ là một bước leo thang rất lớn so với các mức thuế hiện tại”, bà Deborah Elms, Trưởng bộ phận chính sách thương mại tại Quỹ Hinrich, nhận định.

Bà cảnh báo tình hình có thể dễ dàng rơi vào vòng xoáy trả đũa lẫn nhau mới, chưa kể làm tan biến mọi hy vọng xuất khẩu đậu tương của Mỹ sang Trung Quốc. “Lần trước khi chúng ta chơi trò này, mức thuế đã lên tới 145%”.

Là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, Bắc Kinh từ lâu đã mua dầu thô từ Iran – cũng như từ các quốc gia khác bị Mỹ trừng phạt, qua đó mang lại nguồn sống kinh tế quan trọng cho chính quyền Trung Đông đang chịu sức ép nặng nề từ các biện pháp cấm vận của phương Tây.

Theo ước tính của bà Muyu Xu, Chuyên gia phân tích cấp cao tại công ty dữ liệu hàng hóa Kpler, lượng dầu thô Iran xuất sang Trung Quốc đã tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn 2017–2024, lên trên 1.2 triệu thùng/ngày.

Tính đến năm 2022, nhiên liệu chiếm hơn một nửa tổng kim ngạch nhập khẩu của Trung Quốc từ Iran, theo số liệu của Ngân hàng Thế giới (WB).

Tuy nhiên, Trung Quốc sau đó đã thu hẹp thương mại với Iran trong bối cảnh Mỹ siết chặt trừng phạt. Năm 2025, nhập khẩu từ Iran của Trung Quốc dự kiến ghi nhận năm giảm thứ tư liên tiếp. Trong 11 tháng đầu năm, giá trị nhập khẩu từ Iran giảm 28% so với cùng kỳ, xuống còn 2.9 tỷ USD, theo dữ liệu hải quan chính thức.

Theo ông Cui Shoujun, giáo sư nghiên cứu quốc tế tại Đại học Nhân dân Trung Quốc, Trung Quốc sẽ không cắt giảm hợp tác kinh tế với Iran chỉ vì đe dọa thuế quan của ông Trump.

“Tình hình Iran rõ ràng đã bước vào một giai đoạn rất nguy hiểm. Tất cả chúng ta nên theo dõi sát sao hơn”, ông Cui chia sẻ trong ngày 13/01. Ông cho rằng mối quan tâm của ông Trump đối với Iran xuất phát từ nguồn tài nguyên năng lượng – sản lượng dầu thậm chí còn lớn hơn Venezuela – trong bối cảnh nhu cầu điện của Mỹ đang tăng mạnh để phục vụ AI.

Dù không trực tiếp bình luận về tác động đối với quan hệ Mỹ-Trung, ông Cui cho rằng các cuộc gặp trực tiếp là một chỉ báo quan trọng.

Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Hàn Quốc vào mùa thu năm ngoái, hai bên đã đạt được một thỏa thuận “đình chiến” thương mại kéo dài một năm. Theo đó, thuế quan đối với hàng xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ được duy trì quanh mức 47.5%, giảm mạnh so với mức hơn 100% trong giai đoạn căng thẳng thương mại cao trào hồi mùa xuân.

Tổng thống Trump dự kiến sẽ thăm Bắc Kinh vào tháng 4/2026, trước khi Chủ tịch Tập Cận Bình thực hiện chuyến thăm đáp lễ vào cuối năm.

“Ông Trump đang làm xói mòn niềm tin mong manh được xây dựng quanh thỏa thuận đình chiến thương mại”, bà Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại Eurasia Group, nhận định. “Ông Trump vốn đã bị cả công chúng lẫn Chính phủ Trung Quốc nhìn nhận là thiếu nhất quán”.

Mỹ và Trung Quốc có tiền lệ gia tăng sức ép để tạo đòn bẩy trước các cuộc gặp ngoại giao quan trọng. Căng thẳng đã leo thang mạnh trước cuộc gặp Trump-Tập vào tháng 10, khi Bắc Kinh mở rộng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và khởi động các cuộc điều tra chống độc quyền đối với hãng chip Mỹ Qualcomm, trong khi Washington được cho là lên kế hoạch hạn chế phần mềm thiết kế chip xuất sang Trung Quốc.

“Nhiều khả năng sẽ còn vài vòng ăn miếng trả miếng tương tự trước thềm cuộc gặp vào tháng 4/2026”, bà Wang nói.

Bà cho rằng Trung Quốc có thể đáp trả bằng các biện pháp trừng phạt đối với doanh nghiệp Mỹ, hoặc mở các cuộc điều tra chống độc quyền đối với các hãng công nghệ Mỹ hoạt động tại Trung Quốc, song loại trừ khả năng áp thêm hạn chế về đất hiếm.

Mức độ hiện thực hóa của các mức thuế này vẫn còn là dấu hỏi. Tòa án Tối cao Mỹ có thể sẽ ra phán quyết về tính hợp pháp của thuế quan Trump trong ngày 14/01.

Theo ông Scott Kennedy, Cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), việc ông Trump đe dọa áp thuế đối với các đối tác thương mại của Iran dường như phản ánh “sự thay đổi liên tục trong trọng tâm chú ý của ông Trump, hơn là một chiến lược có chủ đích nhằm tạo thêm đòn bẩy với Trung Quốc trước hội nghị thượng đỉnh dự kiến vào tháng 4”.

Tuy nhiên, ông Kennedy nhấn mạnh rằng Trung Quốc “sẽ không ngần ngại trả đũa theo cách gây ra chi phí đáng kể cho Mỹ, và đã chuẩn bị sẵn cho nhiều kịch bản khác nhau, bao gồm cả kịch bản này”.

Vũ Hạo