Giá dầu 100 USD/thùng có đẩy nhanh làn sóng xe điện trên toàn cầu?

Giá dầu 100 USD/thùng có đẩy nhanh làn sóng xe điện trên toàn cầu?

Khi giá nhiên liệu leo thang và triển vọng trở nên bất định, bài toán kinh tế trong lựa chọn xe và sản xuất ngày càng lộ rõ.

Khi giá dầu tăng, một câu chuyện quen thuộc lại xuất hiện: Chi phí nhiên liệu cao sẽ thúc đẩy chuyển dịch sang xe điện (EV). Nhưng cách nhìn này nhầm lẫn giữa thời điểm và nguyên nhân.

Thực tế, bài toán chi phí vận hành đã thay đổi từ lâu. Chẳng hạn, Tesla Model 3 Long Range tiêu thụ khoảng 25 kWh cho mỗi 100 dặm. Với giá điện trung bình 17.5 xu/kWh, chi phí vào khoảng 4.5 xu mỗi dặm. Để có chi phí vận hành ngang với xe điện, một xe xăng tiêu thụ 38 dặm/gallon cần có giá xăng ở mức 1.70 USD/gallon – thấp hơn rất nhiều so với mức giá thực tế những năm gần đây.

Giá xăng tại Mỹ đã vượt 4 USD/gallon trong tuần này, lần đầu kể từ tháng 8/2022, theo Hiệp hội Ô tô Mỹ. Ở mức giá hiện tại, lợi thế chi phí của xe điện càng trở nên rõ rệt.

Nhưng nếu có lợi thế về chi phí, tại sao tốc độ phổ cập xe điện vẫn chưa nhanh?

Câu trả lời nằm ở thời gian hoàn vốn, tức khoảng thời gian để tiết kiệm nhiên liệu bù đắp chi phí mua ban đầu cao hơn của xe điện. Với nhiều hộ gia đình, quyết định không chỉ dựa trên lợi ích dài hạn, mà còn phụ thuộc vào việc tiết kiệm đó đến nhanh hay chậm. Một chiếc EV có thể rẻ hơn trong vòng 10 năm, nhưng vẫn bị xem là đắt ở thời điểm hiện tại.

Trong phần lớn thập kỷ qua, giá dầu tương đối ổn định đã làm lu mờ vấn đề này, giúp xe xăng vẫn có chi phí sử dụng chấp nhận được trong ngắn hạn, dù kém cạnh tranh hơn về dài hạn. Điều đó cũng tạo dư địa để các hãng xe truyền thống duy trì sản xuất, kéo dài vòng đời động cơ đốt trong và trì hoãn tái cấu trúc.

Khi giá nhiên liệu tăng, bài toán kinh tế trở nên rõ ràng hơn. Thời gian hoàn vốn rút ngắn, khiến các quyết định chuyển sang xe điện được đẩy nhanh. Điều này tạo áp lực lớn lên các hãng xe truyền thống: Họ buộc phải tăng tốc điện hóa, nhưng vẫn phải gánh chi phí từ hệ thống cũ như nhà máy, chuỗi cung ứng và danh mục xe động cơ đốt trong. Hệ quả là biên lợi nhuận bị kẹp giữa mô hình cũ suy yếu và cạnh tranh mới ngày càng gay gắt.

Ở chiều ngược lại, nhiều rào cản tâm lý với xe điện đang dần biến mất. Lo ngại về tuổi thọ pin – từng là rủi ro lớn – thực tế thấp hơn nhiều. Tỷ lệ phải thay pin với xe sản xuất từ 2016 trở đi dưới 1%, theo Bộ Năng lượng Mỹ. Tỷ lệ hỏng thấp và chính sách bảo hành tốt hơn cũng đang cải thiện niềm tin và giá trị bán lại.

Tại châu Âu, nơi các hãng xe truyền thống chịu chi phí cao, xu hướng chuyển dịch đã thể hiện rõ. BYD ghi nhận gần 18,000 xe đăng ký trong tháng 2, tăng hơn 160% và vượt Tesla ngay cả trước khi giá dầu tăng – cho thấy nhu cầu không còn phụ thuộc vào các cú sốc nhiên liệu.

Khi yếu tố bất định dần giảm bớt, rào cản lớn nhất còn lại là giá mua ban đầu. Khoảng cách giữa chi phí đầu tư và tiết kiệm vận hành đang thu hẹp nhưng chưa biến mất. Các hãng như BYD đang tận dụng lợi thế này khi đưa xe điện về mức giá mà lợi ích trở nên rõ ràng ngay, không cần chờ đợi dài hạn.

Để xe điện thực sự phổ cập, thời gian hoàn vốn cần đủ ngắn để lợi thế chi phí trở nên “thấy ngay lập tức” – thường ở phân khúc dưới 40,000 USD, nơi EV cạnh tranh trực tiếp với xe xăng phổ thông. Ở mức giá cao hơn, người mua vẫn phải cân nhắc nhiều yếu tố như giá nhiên liệu, giá trị bán lại hay độ bền.

Với các hãng xe truyền thống, đặc biệt tại châu Âu, đây là bài toán không dễ giải. Chi phí sản xuất cao và hệ sinh thái phức tạp khiến họ khó hạ giá mà không ảnh hưởng đến lợi nhuận. Trong khi đó, các hãng mới có lợi thế chi phí rất lớn – chênh lệch có thể lên tới 60–75% theo BCG – nhờ sản xuất tinh gọn hơn và chi phí lao động thấp hơn.

Khoảng cách này phản ánh rõ ở giá bán. Theo IEA, xe điện tại châu Âu có thể đắt hơn tới 40% so với xe xăng tương đương, khiến việc tiếp cận thị trường đại chúng vẫn còn hạn chế.

Các cuộc chuyển dịch năng lượng thường được nhớ đến như bước ngoặt công nghệ. Nhưng thực chất, chúng được quyết định bởi yếu tố kinh tế. Giá dầu có thể không thay đổi hướng đi sang xe điện, nhưng đang định hình tốc độ của quá trình đó.

*Bài viết thể hiện quan điểm của June Yoon trên Financial Times

Vũ Hạo